Ттуршра цIуцIаврин дарман
ХIилба (хельба, пажитник сенной, шамбала, донник голубой) ххяххайссар Европанаву, Ккавкказнаву, Турциянал, Иракьнал, Ираннал ва Дянивмур Азиянал зунттаву. Хьуна дакьайссар Египетнаву ва Эфиопиянаву. ХъунмурчIин ххяххайссар баргъ бурувгсса кIанттурдай, зунттаву.
Даруран ишла бувайссар мунил гьанна. Дагъусттаннай махъсса ппурттуву му бур хъинну машгьур хъанай, мунил дарушивруя мюнпат ласласимийгу тамансса бур.
Аьрабнал духтуртурал учайсса бивкIссар: «ХIилбалуву цуксса мюнпат буссарив кIулссания, халкьуннал му мусил багьлунгума ласунссия», – куну.
ХIилба ишла бувайссар чIярусса цIуцIавурттан даруну, хIазран бакъар мунийн «ттуршра цIуцIаврин дару» учайсса. Англиянал аьлимчу-духтур Клебер тIий ивкIссар: «Цинцилттал ца чулий циняв даруртту, вамур чулий хIилба биширча, цинцилтту архIал дацIанссия». Аьвзал заманная шинмай халкьуннал хIилба ишла бувайсса бивкIссар цалва къашайшалт хъин буван.
Аьрабнал духтуртурал хIилба ишла бувайсса бивкIссар щавурдан мазьру дуваншиврул.
Китайнаву му ишла бувайсса бивкIун бур грыжа, бургъил зурзу (лихорадка) хъин дуван, ччаруллу, пурпуххи, бювчIун бишив цIуцIисса чIумал, адиминал гуж чан хьусса чIумал. Мукунма, хIилбалул дарурал хъин дувайсса диркIссар лякьа кьянкьа шаву, гьутрурдал цIуцIавуртту, лахъсса холестерин, арамтурал къашайшивурду.
Индиянал хIакинтурал хIилбалийну хъин дувайсса диркIссар язвалул цIуцIавуртту ва хъаннил къашайшивурду.
ХIилбалул кумаг бувайссар хъугьу хъин буван, чурххал кIиришиву яларай дутан, иммунитет цIакь дуван. Диабет дусса инсаннангу хIилба хъинссар тIий бур.
Абу Аьли ибн Сина (Авиценна) чичлай ивкIссар: «ХIилбалийну кумаг шайссар кьакьари цIуцIиманан, хъазамравусса цIуцIавурттан, паракьат бувайссар хъугьу ва астма, хаснува ницIащал хIала шахьарча. Гьивчул ссиркалущал шавхьсса хIилба хъинссар ххюттукалул язвалун. Щинаву шавхьун хIачIарча, лякьа хьюму шаврин кумаг шайссар. ХIилбалул нагь хъинссар цIумулул дурухрулун. Му нагь ницIащал шахьарча, мунил кумаг бувайссар ххютукалува чапалшиву дуккан дуван, кIущин баву бигьа шайссар, геморойран кумаг бувайссар».
Грипп, бронхит, ларингит, синусит, пневмония, туберкулез, лахъисса хIаллай бивсса хъугьу, бронхиальная астма хъин давриву хIилба хъинну гужсса дару хъанахъиссар. ХIилба шавхьусса щинал марцI бувайссар цIуму, ччаруллу, ххюттука.
Духтуртурал увкуну бур, лякьлуву оьрчI бусса хъамитайпалун хIилбалул дару букаву къахъиншиву цалчинсса ряхва зуруй.
ХIилбалул чайлул оьттувусса сахар ва холестерин ялавай бувайссар. Му бакъассагу мунил хъаннил накI духлаган къадитайссар.
ХIилба машан ласун шайссар гьанна-уртту дахлахисса кIанай ягу исламрал тучаннава.