Суал-жаваб
Чак бяличIан буван бучIисса ишру цумири?
Фаризасса ва ссуннатсса чак бяличIан баврил хIукмурду личIи-личIиссар. ЦукунчIавсса багьана бакъанува чак бяличIан буван къабучIиссар, хIарамссар. Амма хъуслин зарал шавриясса нигь куннасса тагьардануву чак бяличIан буван ихтияр дуссар. Чак буллалиманан цанна ягу цама инсаннан нигь дусса иш хIисав хьурча, масала, мурчIисса инсаннайн нанисса шатта ва м.ц., му чIумал чара бакъа чак бяличIан буван аьркинссар.
Ссуннатсса чак бяличIан буван ихтияр дуссар цукунчIавсса багьана бакъанувагу, амма мукун баву къахъинссар.
(«ТухIфатул МухIтаж», 3-мур бутIа)
ХIан хIарчIсса инсаннал мукьцIалва гьантлий чак буван къабучIиссар учаву тIайлассарив? БучIиссарив увччу хьуну унува чак буван?
Щак бакъа, хIан ягу цаймур увччу увайсса, бакI баххана бувайсса зад хIачIаву, ишла даву хIарамссар, хъунмасса бунагьри. Мунил хIакъираву тIайланна къадагъа дихьлахьисса аят буссар Кьуръандалул «Аль-Маида» тIисса суралуву.
ХIан хIачIаву бунагьсса тIул духьурчагу, цуксса кIусса бунагь бухьурчагу, му хIачарча инсаннайсса буржру, ялувшиннарду яла къалагайссар, биттур дуллан аьркинссар.
Бусурманчунал ца агьамсса бурж – чак бавури, кьабитан, лях личIан бан ихтияр дакъассар. ХIан хIачIаврилгу инсан чаклия тархъан къаувайссар.
Чаклий ацIан, цала дуллалимур ва ккалаккимур дурчIин шайсса инсаннал чак буван аьркинссар. Так хъинну увччу хьуну, кIулшилия лавгун ухьурча, ихтияр дакъассар чаклий ацIан. Кьуръандалуву тIий бур (мяъна): «Аькьлу баххана хьуну (бувччу хьуну) чаклий мабацIари, зува тIутIимур бувчIлай бакъахьурча» («Ан-Нисаъ» тIисса суралул 43-мур аят).
Мунин бувну, хIан хIачIарчагу, мукьцIалва гьантлий чак кьабитан къабучIиссар, кIулшилий ухьурча чак буван аьркинссар.
Щялмахъ буслай хъа бувманал аьчIа цукунссар?
Хъа буван бучIиссар так ца Аллагьнайн ﷻ. Цаманайн хъа баву бунагьссар. «Валлагьи», «Биллагьи» учавугу хъа баврин ккаллиссар. Аллагьнал ﷻ сипатирттай хъа бувангу ихтияр дуссар. Нитти-буттайн, оьрчIайн, Идавснайн ﷺ, Кяъбалий хъа буван къабучIиссар. ХIадисраву увкуну бур: «Аллагьнал ﷻ къадагъа дирхьуссар нитти-буттайн хъа баврий. Хъа бувайманал так Заннайн бувача ягу бувагу мабуварача».
Пикри къабувнува «валлагь-биллагь» увкуну хъа буллалисса махъ зумату личирча, мугу хIисав къабувайссар, цанчирча, «Аллагьнал ﷻ зуяту жаваб къаласунтIиссар бияла бакъанува хъа буварча», - увкуну бур «Аль-Бакьара» тIисса суралул 225-мур аятраву.
Цала бувсса хъа лиян буварча, ягу щялмахъ буслай унува хъа буварча, мунихлу аьчIа ялувссар. Мунил хIакъираву Кьуръандалуву бувчIин бувну бур: «Хъа лиян бувманал аьчIалун аьркинссар ацIа мискинсса инсаннан дукия дулун цала кулпатран дулаймунива, ягу гайннан янна щаллу дуван, ягу лагъ тархъан уван. Вай ишру щаллу бувансса сант дакъаманал шанма гьантлий зума дугьан аьркинссар. Зува бувсса хъа буруччияра (бугьияра)» («Аль-Маида», 89-мур аят).
Ибн ХIажар аль-Гьайтамил «ТухIфатуль-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Щялмахъсса хъа бувманалмур аьчIагу хъа зия бувманалмур куннассар».
Щялмахъсса хъа баву – хъун бунагьри. Щялмахъсса бакъанугу, чIявуну хъа буллалаву къахъинссар. Имам Шафиинал бувсун бур цала оьрмулуву тачIав хъа къабувшиву.
Я лавчIун бухьурча ци буван аьркинссар?
МухIаммад Идавсил ﷺ увкуссар: «Янил шаву (я лачIаву) мяйжанссар. Ца хар-хавар бакъасса иш хьурча – му я лачIаврил цIанийри хьусса» (Муслим). Цамур хIадисраву увкуну бур: «Янил шаврил инсан гьаттавун уххан увайссар, варани кIункIурдувун бутайссар» (Абу Нуаьйм).
Вай хIадисирттава чIалай бур янил шаву мяйжансса иш бушиву, сайки мунил цIаний инсан ивчIангума бюхъайшиву.
МухIаммад Идавсийн ﷺ я лавчIсса чIумал Жабраил малаикнал га хъин уваншиврул укунсса дуаь дурккуссар:
بِسْمِ اللهِ يُبْرِيكَ وَمِنْ كُلِّ دَاءٍ يَشْفِيكَ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ وَشَرِّ كُلِّ ذِي عَيْنٍ
«Бисмиллягьи юбри́ка ва мин кулли да́ин яшфи́ка ва шарри хIа́сидин иза́ хIасада ва шарри кулли зи́ аьйнин».
ХIадисирттаву укунсса дуаьгу кIицI ларгун дур:
امْسَحِ الباسَ رَبَّ النَّاسِ ، بِيَدِكَ الشِّفاءُ ، لا كاشِفَ لَهُ إِلاَّ أَنْتَ
«ИмсахIил баъса рабба нна́си биядика шшифа́у ля́ ка́шифа лягьу́ илля́ анта».
Янил хьусса чIумал «Аль-ФатIихIа», «Аятуль-Курси», «Аль-Ихля́с», «Аль-Фалякь», «Ан-На́с» буккавриягу мюнпат буссар. Мукунма, гьарца чаклил хъирив дуккайсса азкарду дуккавугу агьамссар.