СУАЛ-ЖАВАБ
СУАЛ-ЖАВАБ

Сапарданий увккун чак кутIа бувманал ва цанничIан ца чак лавсманал чакру хIисавссарив, ачIи ххуллия махъунай зана икIан багьарча?
81 километралуяр лахъисса сапарданий кутIану ягу цанничIан ца лавсун бувсса чакру хIисавссар, нанисса кIанттайн къаивну махъунай зана икIан багьарчагу. ХъатIан чак маркIачIанмуничIан лавсун, кIивагу чак ссапарданий бувну бивкIхьурча, ми цIунил буллан аьркиншиву дакъассар, махъунай зана икIан багьарчагу, сайки хъатIан чаклил чIун дучIаннин шавай иярчагу.
МаркIачIан чак хъатIанмуничIан лавсун, ссапарданий ми цавагу къабувну бивкIун, хъатIан чаклил чIун дучIаннин махъунай ачинсса хIукму буварча, кIивагу чак цила-цила чIумал буван аьркинссар. Агана ва ишираву махъунай ачинсса хIукму хъатIан бивзун махъ буварча, маркIачан чак хъирив лахъайссар, муниву бунагьгу бакъассар, хъатIан чакгу цила чIумал бувайссар. Укунмасса хIукму буссар ахттайн ва ахттакьун чаклил хIакъиравугу. («Мингьажу-ТIалибин», «ТухIфатулМухIтаж», «Мугънил-МухIтаж»)
ХъатIан чак къабувнува утту ивхьуну, яла кIюрххил чаклил чIун дучIаннин чантI увкуманан бучIиссарив тагьажжуд-чак буван?
Тагьажжуд учайссар хьхьувай шания ивзун бувайсса суннат-чаклийн. Цавай аьлимтурал тIимунин бувну, тагьажжуд буваннин хъатIан чакгу бувну, чансса бунугу шану лахъан аьркинссар, цал чак бувну яла утту иширчагу ягу цал шану лавхъун яла хъатIан чак буварчагу. Мува куццуй, цаппара аьлимтурал луттираву чивчуну бур баргъ лавгун махъ утту ивхьуманан бучIиссар тагьажжуд буван тIий, вайминнал увкуну бур хъатIан чаклил чIун дуркIун махъ утту ивхьуманан бакъа къабучIиссар, куну.
Мунияту, хъатIан чак къабувну утту ивхьуну, кIюрххил чаклил чIун дучIаннин ивзманан бучIиссар хъатIан чакгу бувну тагьажжуд буван. КIай шартIру биттур дурну хъатIан чаклия махъ бувсса цумур-бунугу чак тагьажжуд чакну ккаллиссар, масала, хъирив лахълахъисса фаризасса чак ягу суннатсса витрулул чак. («ТухIфатул-мухIтаж», «ХIаваши Ширвани»)
Куфрулувун (чапуршиврувун) агьсса, Исламрава увксса инсан чапурчувну ккалли къаувайма (такфир къабишайма) цува чапурчу шайссар тIун бикIай Му тIайлассарив?
Инсан Исламрава уккан увайсса махъру ва тIуллу куфру (чапуршиву) бушиву тасттикь баву – бу-сурманчувнал буржри. Мунин бувну, Исламрава уккан уваймур, диндалийн къаршисса тIуллу ва махъру тIайлассар тIисса инсан муссят чапур шайссар (куфрулувун агьайссар). Диндалуву буссар «Рида би-ль-куфри – куфрун» тIисса кьяйда. Ванил мяънагу:
«Чапуршиврущал рязи шаву – мугу чапуршивур». Чапуршиврувун агьайсса махъ увкума ягу тIул дурма махъунай Исламравун зана хьуншиврул, цала дурмуния пашман хьуну, цIунил шагьадат дутан аьркинссар. Мунищал архIал дакIниву нанижат дувайссар ххишала чапур уваймунийн кIура къааянна, куну. Мукун къадуварча му инсаннал чапуршиврул хIакъиравусса хIукму бувайссар кьадинал (шариаьтрал судья) ягу муфтийнал. Диндалул элму дукъарккусса, аьвамсса инсаннахь мукунсса хIукму буван ихтияр дакъассар.
Имам Ибн ХIажар ал-Гьайтамил луттираву чивчуну бур: «Муфтий хъинну личIлулну, мугъаятну икIан аьркинссар такфир бишаврил иширттаву, цанчирча, такфир – хъинну агьамсса ишри. ЧIяву-чин инсантурал, хаснува аьвамтурал, куфрулул махъ учирчагу, миву чапуршиврул мяъна къади-шайссар. Ва масалалул хIакъираву жула сий дусса аьлимтурал пикри укунссар, хьхьичIвагу цIанагу». Такфир бишаву зана бикIан бюхъайшиву хъама битан къабучIиссар, цанчирча, МухIам-мад Идавсил ﷺ увкуну бур: «Цаннал цала диндалул уссихь «Да чапурчу!», – учирча, миннавасса цания ца мяйжаннугу чапурчури» (Муслим).
(«Кифаятул-ахяр, «ТухIфатул-мухIтаж», «ХIаваши Ширвани», «ТухIфатул-мурид», «Иаьнату-тIалибин»)
Даву дуван увгьусса усттар зий унува хатIалий ивчIарча, му увгьуманай аьй дуссарив, аьчIа дишайссарив?
Масала, кIаланг дуккан увгьусса зузала гивун агьну ягу ялун аьрщи кьатI хьуну ивчIарча, му увгьуманал цукунчIавсса аьчIа дулун къааьркинссар, сайки даву нигьачIийсса душиву ганал зузалахь бувсун къабивкIхьурчагу. Цанчирча, микку залуннал мяълумсса баччибакъашиву къадурнутIий. Му бакъассагу, цала цIуллусагъшиврул ялув зузала цува ацIан аьркинссар, апатI хьунссар тIисса пикри бакъахьурчагу. Къатри дуллалисса, магъи дихьлахьисса усттартурал хIакъиравусса хIукмугу укунмассар. («ТухIфатул-мухIтаж», «Ал-Мингьаж», шархI «СахIихI Муслим»)