СУАЛ-ЖАВАБ

СУАЛ-ЖАВАБ

Жаназа ларсун нанисса чIумал ца-цавай лавай бизай. Мукун бизаврия диндалуву ци увкуну бур?

«Нигьаятул-мухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «ИвкIусса бусурманчувнал (сайки жагьилсса, балугъравун къаивсса оьрмулуву накьлу хьуманалсса духьурчагу) жаназа чIарах ларсун нанисса чIумал лавай бивзун хъинссар, мунал чулухунмайсса хIурмат ва кьадру-кьимат ккаккан буваншиврул.

Исламраву нюжмар кьини маша буван ихтияр дуллуну дакъассар тIун бикIай. Бурив мукун увкуну диндалул аьлимтурал луттирдаву?

Нюжмар чаклил чIумал маша буван къадагъа дишаврин хIуччану хъанахъиссар Кьуръандалуву Аллагьнал ﷻ бувсса амру (мяъна):

«Нюжмар кьини акбар учайхту чаклийн анавар буккияра, маша ва цайми давуртту кьадитияра. Маша бувну хьусса хайрдануяр чак баву хъинссар. Зун му кIулссания, чара бакъа абадлийсса неъматрайн кIункIу хьунтIиссияв». («ал-Джума» суралул 9-мур аят). Диндалул аьлимтурал ва аятрава лавсун бур укунсса хIукмурду:

1. Маша буллан ихтияр дакъассар нюжмар чаклин кIилчинмур азан бувккуну махъ, чак бувну къуртал хьуннин. Му чIумал чак баврихун бакъавхIусса иширтталсса буллан къабучIиссар, чаклин анавар буккан аьркинссар.

2. Нюжмар чаклийн цалчинмур азан буккайхту кIилчинмур буккиннингу дахху-ласулул иширттаха зузаву къахъинссар (карагьат). Вай хIукмурду багьайссар маша булларчагу цува чак буван чIал къахьуншиву дакI дарцIусса инсаннайн ва мизитраяту архну яхъанай уну, нюжмар чаклийн ачин багьлагьиманайн. Нюжмар чаклийн ачин буржлувну акъаманангу къабучIиссар дахху-ласу дуллан чаклин ачин буржлувманащал. Масала, хъамитайпалун къабучIиссар мизитравун гьан аьркинсса адиминаща зад машан ласун ягу ганан даххан.

Шикку кIицI лавгсса къадагъалувун къадуххайссар чара бакъа аьркинсса зад машан ласаву, масала чаклин биссаву дувансса щин ласун багьлай бухьурча. Чак бувну къуртал шайхту кIицI ларгсса къадагъарду яла лагайссар. («ТухIфатуль-МухIтаж» ва «ХIаваши Ширвани»)

Ттун бавссар кIюрххилчак бувну махъ шанан утту бишин къабучIиссар тIий. Буссарив Исламраву мукун увкуну?

КIюрххил чак бувну махъсса чIун хъанахъиссар Идавсил ﷺ цалва умматраха дуаь дурсса чIун. ХIадисраву увкуну бур: «Я Аллагь, Ина барачат биша ттул умматиннай кIюрххицIун чIумал!», - куну. Цамур хIадисраву увкуну бур: «КIюрххил чак бувну махъ баргъ букканнин такбир-тасбихIру, зикри буллай щяикIаву чириссар кIива лагъ тархъан авунияр», - куну. Цува Идавсгу ﷺ кIюрххил чак бувсса кIанай баргъ хъинну лавай гьаз хьуннин щяивкIун икIайва тIар. Диндалул аьлимтурал тIимунин бувну, кIюрххил чак бувну махъ баргъ гьаз хьуннин утту ивхьуманаяту барачатшиву ласайссар. Му чIун – эбадат дуллай гьан даву хъинссар, суннатссар. Утту ивхьуманан барачат ва чири къабиянтIиссар. Амма му чIумал шанан утту бишавриву бунагьссар учаву къатIайлассар.

ХIатталлив инсан уччайхту гьаттайн щин дутIаву Исламраву дуссарив ягу укуннасса аьдатрив?

«Ал-БахIру-Раикь» тIисса луттираву чивчумунин бувну, гьаттайн щин дутIаврил мяъна, га кьянкьа, цIакь давури. «Ад-Дуррул-Мухтар» тIисса луттираву чивчуну бур гьаттайн щин дутIайссар ганийсса аьрщи мурчал къаласуншиврул тIий. Вай махъру бувчIин буллай имам Ибну Аьбидиннул увкуссар: «Му бакъассагу, мукун баву – суннатссар. Цанчирча, Идавсил ﷺ буюр бувну бивкIссар Сяъдлул ва цала арснал Ибрагьимлул гьаттардийн щин дутIияра куну». (Абу Давуд)

Аллагьнал ﷻ цIа чирчусса кIисса каний лавххун хIажатханттувун уххан бучIиссарив?

Бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ бивкIшиву «МухIаммад – Аллагьнал Идавс» тIисса чичру дусса кIисса. ХIажатханттувун ухханнин Идавсил ﷺ га кания ликкайсса бивкIссар. Мунин бувну, Аллагьнал ﷻ, Идавстурал, малаиктурал, асхIабтурал, салихIинтурал цIарду ягу Кьуръандалул аятру чивчусса кIисса каний буну хIажатханттувун ва хIаммамравун уххаву къахъинссар. Сайки кIай чичрурду дусса арцущал уххавугу къахъинссар (масала Саоьд Аьрабнал риал). Хъама бивтун ягу цамур багьана хьуну мукунсса кIиссуращал хIажатханттувун увхманал му кIучI баву ягу ливккун жипливу бишаву хъинссар. Мукунсса чичру дусса кIисса куямур каний лавххун бухьурча, тIагьарат буваннин чара бакъа ликкан аьркинссар, нажасрал чапал къабуваншиврул. («ТухIфатул-мухIтаж» ва «ХIаваши Ширвани»)

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...


АцIлийнусса чири

Кьуръан буккаву МухIаммад Идавсил ﷺ суннат бушиву, чири хъунмасса даву душиву къакIулсса цучIав акъахьунссар. Мунияту гьарца бусурманчунал хIарачат буллан аьркинссар аьраб мазрай Кьуръан буккин лахьхьин. Расулуллагьнал ﷻ увкуссар: «Зувату яла ххуйма – Кьуръан буккингу лавхьхуну,...


Шанма хIакь

Идавсил ﷺ хьхьичIунсса асхIабтал Салман аль-Фариси ва Абу Ад-Дарда цIакьсса дустал бивкIун бур. Гайннал дянив дусшиву, уссушиву дацIан дурну диркIссар МухIаммад Идавсил ﷺ.   Ца кьини Салман увкIун ур Абу Ад-ДардачIан хъамалу. Ганан хIисав хьуну бур хъинну мискинсса къуш ва цихара къулагъас...


ХIурмат бушиву – Заннайн мютIишивур

Аллагьнайн ﷻ икрам-эбадат дуваву къуртал къашайссар так ца чак баврийну, зума дугьаврийну, Кьуръан буккаврийну ягу зикрирду буллалаврийну. Аллагьнайн ﷻ эбадат дуваву – му хъанахъиссар инсаннал оьрмулуву буллалисса, хъанахъисса цимурца ишру Аллагьнайн мютIину баву. Дукра дукаву бикIу,...


Оьрмулуву яла агьаммур

Жунма гьарцаннан кIулну бикIан аьркинссар жува ва дунияллийн циван бувкссарув. ЧIявусса инсантал, хаснува философтал, бикIай луглай оьрмулул мурадрах, амма инсаннал аькьлулул ссуссукьушиврул цIаний, цала дакIнин ччимур оьрмулул мурад бухьунссар тIисса хIукмулийн бучIай.   Миннахь цIуххирча,...