СУАЛ-ЖАВАБ

СУАЛ-ЖАВАБ

Жаназа ларсун нанисса чIумал ца-цавай лавай бизай. Мукун бизаврия диндалуву ци увкуну бур?

«Нигьаятул-мухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «ИвкIусса бусурманчувнал (сайки жагьилсса, балугъравун къаивсса оьрмулуву накьлу хьуманалсса духьурчагу) жаназа чIарах ларсун нанисса чIумал лавай бивзун хъинссар, мунал чулухунмайсса хIурмат ва кьадру-кьимат ккаккан буваншиврул.

Исламраву нюжмар кьини маша буван ихтияр дуллуну дакъассар тIун бикIай. Бурив мукун увкуну диндалул аьлимтурал луттирдаву?

Нюжмар чаклил чIумал маша буван къадагъа дишаврин хIуччану хъанахъиссар Кьуръандалуву Аллагьнал ﷻ бувсса амру (мяъна):

«Нюжмар кьини акбар учайхту чаклийн анавар буккияра, маша ва цайми давуртту кьадитияра. Маша бувну хьусса хайрдануяр чак баву хъинссар. Зун му кIулссания, чара бакъа абадлийсса неъматрайн кIункIу хьунтIиссияв». («ал-Джума» суралул 9-мур аят). Диндалул аьлимтурал ва аятрава лавсун бур укунсса хIукмурду:

1. Маша буллан ихтияр дакъассар нюжмар чаклин кIилчинмур азан бувккуну махъ, чак бувну къуртал хьуннин. Му чIумал чак баврихун бакъавхIусса иширтталсса буллан къабучIиссар, чаклин анавар буккан аьркинссар.

2. Нюжмар чаклийн цалчинмур азан буккайхту кIилчинмур буккиннингу дахху-ласулул иширттаха зузаву къахъинссар (карагьат). Вай хIукмурду багьайссар маша булларчагу цува чак буван чIал къахьуншиву дакI дарцIусса инсаннайн ва мизитраяту архну яхъанай уну, нюжмар чаклийн ачин багьлагьиманайн. Нюжмар чаклийн ачин буржлувну акъаманангу къабучIиссар дахху-ласу дуллан чаклин ачин буржлувманащал. Масала, хъамитайпалун къабучIиссар мизитравун гьан аьркинсса адиминаща зад машан ласун ягу ганан даххан.

Шикку кIицI лавгсса къадагъалувун къадуххайссар чара бакъа аьркинсса зад машан ласаву, масала чаклин биссаву дувансса щин ласун багьлай бухьурча. Чак бувну къуртал шайхту кIицI ларгсса къадагъарду яла лагайссар. («ТухIфатуль-МухIтаж» ва «ХIаваши Ширвани»)

Ттун бавссар кIюрххилчак бувну махъ шанан утту бишин къабучIиссар тIий. Буссарив Исламраву мукун увкуну?

КIюрххил чак бувну махъсса чIун хъанахъиссар Идавсил ﷺ цалва умматраха дуаь дурсса чIун. ХIадисраву увкуну бур: «Я Аллагь, Ина барачат биша ттул умматиннай кIюрххицIун чIумал!», - куну. Цамур хIадисраву увкуну бур: «КIюрххил чак бувну махъ баргъ букканнин такбир-тасбихIру, зикри буллай щяикIаву чириссар кIива лагъ тархъан авунияр», - куну. Цува Идавсгу ﷺ кIюрххил чак бувсса кIанай баргъ хъинну лавай гьаз хьуннин щяивкIун икIайва тIар. Диндалул аьлимтурал тIимунин бувну, кIюрххил чак бувну махъ баргъ гьаз хьуннин утту ивхьуманаяту барачатшиву ласайссар. Му чIун – эбадат дуллай гьан даву хъинссар, суннатссар. Утту ивхьуманан барачат ва чири къабиянтIиссар. Амма му чIумал шанан утту бишавриву бунагьссар учаву къатIайлассар.

ХIатталлив инсан уччайхту гьаттайн щин дутIаву Исламраву дуссарив ягу укуннасса аьдатрив?

«Ал-БахIру-Раикь» тIисса луттираву чивчумунин бувну, гьаттайн щин дутIаврил мяъна, га кьянкьа, цIакь давури. «Ад-Дуррул-Мухтар» тIисса луттираву чивчуну бур гьаттайн щин дутIайссар ганийсса аьрщи мурчал къаласуншиврул тIий. Вай махъру бувчIин буллай имам Ибну Аьбидиннул увкуссар: «Му бакъассагу, мукун баву – суннатссар. Цанчирча, Идавсил ﷺ буюр бувну бивкIссар Сяъдлул ва цала арснал Ибрагьимлул гьаттардийн щин дутIияра куну». (Абу Давуд)

Аллагьнал ﷻ цIа чирчусса кIисса каний лавххун хIажатханттувун уххан бучIиссарив?

Бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ бивкIшиву «МухIаммад – Аллагьнал Идавс» тIисса чичру дусса кIисса. ХIажатханттувун ухханнин Идавсил ﷺ га кания ликкайсса бивкIссар. Мунин бувну, Аллагьнал ﷻ, Идавстурал, малаиктурал, асхIабтурал, салихIинтурал цIарду ягу Кьуръандалул аятру чивчусса кIисса каний буну хIажатханттувун ва хIаммамравун уххаву къахъинссар. Сайки кIай чичрурду дусса арцущал уххавугу къахъинссар (масала Саоьд Аьрабнал риал). Хъама бивтун ягу цамур багьана хьуну мукунсса кIиссуращал хIажатханттувун увхманал му кIучI баву ягу ливккун жипливу бишаву хъинссар. Мукунсса чичру дусса кIисса куямур каний лавххун бухьурча, тIагьарат буваннин чара бакъа ликкан аьркинссар, нажасрал чапал къабуваншиврул. («ТухIфатул-мухIтаж» ва «ХIаваши Ширвани»)

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...


Ссавур дуван кумаг баймур

Идавсил ﷺ жунна ккаккан дурну дур ссавур дуван кумаг байсса азкар-дуаьртту: «КIюрххил чаклил хъирив ацIра дуаь дурккуманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар, Аллагьнал ﷻ му инсан уруччинтIиссар, миннувасса ххюра дунияллийсса оьрмулухассар, гайми ххюра ахиратраяссар.   «ХIасбия-Ллагьу...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


Цаппара хъуни бунагьру

Нитти-буттан аькьува дулаву Нитти-буттан зарал буван, къаччан бикIан буван я мазрайну, я канийну цукунчIав къабучIиссар. ХIатта, ми чапурну буну, цува бусурманну ухьурчагу, миннай рахIму-цIими, хIурмат буван, хъун буван, хъинмала буван, ябуван оьрчIай ялувссар. Нитти-буттан аькьува дулайсса...