Суал-жаваб

Суал-жаваб

Суал-жаваб

Оьл ттизлазисса чIумал накIливун чапалшиву (нажас) дагьарча, мукунсса накI хIачIан хIалалссарив?

Оьл ттизлазисса чIумал накIливун хIайвандалул кIущалу ягу цамур нажасъсса зад дагьарча, ми накI хIачIангу ишла дувангу бучIиссар, цанчирча мукунсса кунтI багьаврия мурахас шаву бикIан хъинну захIматсса иш бунутIий, мунийн шариаьтраву «аьфву» учайссар. Амма му чIумалгу цаппара шартIру щаллу дуван аьркинссар:

1. Нажас дагьаврийну накIлил тIин, ранг ягу кьанкь даххана дуварча, накI хIачIан хIарам шайссар.

2. Ккаччил ягу дунгъузрал нажас дагьарчагу накI хIачIан къабучIиссар.

3. Инсаннал цала накIливун нажасъсса зад дутарчагу гай хIачIан къабучIиссар, так цийнура цурда дагьмунин аьфву (бигьашиву) бувайссар.

Укунмасса хIукму буссар накIлия дуваймунил хIакъиравугу – нис, барт, тартнакI ва м.ц.

Оьл ттивзуну махъ накIливун нажас дагьарча, ми накI хIачIан къабучIиссар, аьфву къабувайссар. Оьл ттивзуну махъ накIливу нажас хIисав хьуну, га гивун та дагьссарив мяйжанну кIулну бакъахьурча, му чIумалгу накI чапалссаннун ккалли дувайссар, хIачIан къабучIиссар.

(«ТухIфатул-мухIтаж», «ХIашияту Ширвани»)

Чак буллалисса инсаннахьхьун ссалам булун бучIиссарив?

Чак буллалиманахь «Ас-саламу аьлайкум» учаву къахъинссар. Мукун ссалам булурчагу, ганахь ихтияр дуссар жаваб къадулун. Ганал ссихI къадурккун, канил ягу бакIрал ишара дурну жаваб дулайссар.

Чак буллалиманал «Ва аьлайкум ас-салам» (вингу ссалам хьуннав) куну жаваб дулун къабучIиссар. КъабучIишиву кIулну бунува дулурча, чак зия хьунтIиссар. КъабучIишиву къакIулну бивкIун, мукунсса жаваб дулурча, чак зия къахьунтIиссар. «Ва аьлайкум ас-салам» къаувкуну, «Ва аьлайгьи-ссалам» (танангу ссалам хьуннав) учирча, му чIумалгу чак зия къахьунтIиссар.

Чак къуртал бувну махъ ссаламран жаваб дулавривугу цичIав оьккисса бакъассар, хъиннура хъуннасса чIун ларгун дакъахьурча мукун бувангу бучIиссар.

(«ХIашияту Иаьнату тIалибин»)

ХIатталлив жаназа ларсун нанисса чIумал цукун бавчуну хъинссар?

ХIатталу хъиннура архну дакъахьурча, багьтта, дирисса шаттирай бачаву хъинссар. Ца багьана бакъанува бурттий ягу машиналий бачаву къахъинссар. Халкь цивппагу жаназалуяр хьхьичI бачаву хъинссар, хъиннува хьхьичIунгу къабуклай. Мунинсса далилнугу хъанахъиссар Аьбдуллагьлул арснал Салимлул бувсъсса хIадис. Ганан ккавккун бивкIссар Идавс ﷺ, Абубакр ва Оьмар. Гайгу жаназалул хьхьичI бачайва куну бувсун бур. (Абу Давуд)

(«ТухIфатул-мухIтаж», «Нигьаятул-мухIтаж»)

БучIиссарив циняр хъус цания-ца оьрчIан дулун назру (нудру) бувну?

Ва масъалалул дуссар цаппара шартIру:

1. Буттал цува цIуллуну-сагъну унува цания ца оьрчIан (душнин) цинярда хъус пишкаш дуварча, га вайминнаяр цукунсса-дунугу хасиятрал личIисса, ххуйсса унутIий, мукун бувсса назру шариаьтраву хIисавссар, дулун ихтияр дуссар.

2. Буттал цува цIуллуну-сагъну унува цания ца оьрчIан (душнин) щала хъус дулурча, га вайминнаяр цукунсса-дунугу ххуйсса хасиятрал хьхьичIунсса акъанува, му иширал хIакъираву диндалул аьлимтурал дянив хилаф (цаннийн къабучIаву) дуссар. Жула мазгьабраву яла сий думинну ккаллисса имамтурал – Ибну-ХIажардул ва Рамлил тIимунин бувну, мукун дулунгу буттахь ихтияр дуссар.

3. Бутта бивкIулул цIуцIав-рил увхьусса чIумал мукунсса назру буварча, микку хIисавравун ласайссар вайми оьрчIал рязишиву.

(«ТухIфатуль-мухIтаж»,

«ХIашия Аш-шабра-маллиси», «Фатава аль-муътамада»)

Ттун бавссар бала-апатI арх буваншиврул чакливу дуккайсса дуаь дуссар тIий. Муния балжину бусарча ччива.

Бусурманнал ялун бала-мусиват бивсса чIумал гьарца чакливу «кьунутI» тIисса дуаь дуккаву хъинссар. (Му дуаьлийн халкьуннаву «Магьдина» учай). Му цурдагу дуккайссар каругу хьхьичIун гьаз дурну, чаклил махъра-махъсса ракааьтраву рукуърая (кьус бикIаврия) гьаз хьувкун, суждалийн багьаннин.

Му дуаь мудангу кIюрххил чакливу дуккавугу гужсса суннану хъанахъиссар. КьунутIраву бала-апатI арх баву чIа учайссар, амма так аьраб мазрай. Цамур мазрайсса дуа дуварча, чак зия хьунтIиссар.

(«ТухIфатул-мухIтаж», «Бугъ’ятул-мустаршидин»)

ЦулкIлул дикI дукан хIалалссарив?

ВахIшисса хIайвантрал дикI дукан хIарамшиврул агьаммур багьана – гайннул ав байни ишла бувайсса цIакьсса ххутIив бушивур. ЦулкIлул мукун цIакьсса ххутIив бакъанутIий, имам Шафиънал мазгьабрайн бувну, мунил дикI дукан хIалалссар.

Ца-цавайннал учай цулкIлул ца чул букан хIалалссар, вамур – хIарамссар куну. Му къатIайлассар, кIивагу чул букан бучIиссар.

(«Ал-мажмуъ шархI ал-Мугьаззаб»)

2026-07-01 (МухIаррам 1448 ш.) №7.


Къулагъас дувантIиссар тарбиялух

Жунма кIулсса куццуй, ЦIуминалийсса ЦIуссалакрал шяраву буллай бур хъунмасса РувхIанийсса центр ва мадраса. Ванин дирзун дур машгьурсса щейх Сайфуллагь-Кьади Башларовлул цIа. ХIакьину ва даврий каялувшиву дуллай ур ЦIуссалакрал райондалул имам Аьбдуллагь МухIаммадов. Ванал жухь бувсунни мадраса...


НеъматирттацIа къахьун дуккайсса дуаь

Оьмардул арснал Аьбдуллагьлул бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ укунсса дуаь дайва куну:   اللهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ زَوَالِ نِعْمَتِكَ، وَتَحَوُّلِ عَافِيَتِكَ، وَفُجَاءَةِ نِقْمَتِكَ، وَجَمِيعِ سَخَطِكَ «Алла́гьумма инни́ ао́ьзу бика мин зава́ли ниъматика ва тахIаввали...


Неъматрал кьимат

Ца билаятрай къурагъсса шин хьуну, щин чан хьуну диркIун дур. Гиккусса ца мискинсса адиминан пикри хьуну бур, щин дукканхьуви тIий, аьрщараву къуй дуккан. Дуклай чансса куртI шайхту лявкъуну бур ссаллив бувцIусса хъунмасса буттукьа.   Га тIивтIусса адимина хIайран хьуну ливчIун ур гиву думур...


Арулва махъ

Хъунасса аьлимчу, дурккучу Абу-Лайслул увкуссар: «Цума инсаннал лавхьхьурив арулва махъ, му инсан икIантIиссар Аллагьналгу ﷻ малаиктуралгу хьхьичI даража лавайну, ва Аллагьнал ﷻ мунал бунагьру багъишла битантIиссар, гай бунагьру хьхьиривусса хьаманияр чIявусса бухьурчагума.   Вай...


Шанна бигьасса эбадат

МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисирттаву увкуну бур:   «Циняв бусурманнал бунагьру багъишла битаннав тIий дуаь дурманан буссар гьарца бусурманчунахсса чири»   «Кьуръандалувасса ца хIарп дурккуманан хъинбала чичинтIиссар. Гьарца хъинбалалул чиригу ацIлийнуссар. «Алиф,...