СУАЛ-ЖАВАБ
СУАЛ-ЖАВАБ

Акбар учаврил цукунсса шартIру дуссар?
Шафии мазгьабрал машгьурсса аьлимчу Ибну ХIажар аль-Гьайтаминал чивчусса «ТухIфатуль-мухIтаж» тIисса луттираву увкуну бур: «Азан ва икьамат учаврил цаппара шартIру дуссар:
1. Азан ягу икьамат цувалу чак буван ккалай ухьурча, цанма баянсса чIуний буккин аьркинссар. Жяматран ккалай ухьурча (масала, мизитраву), цува акъасса цайминнангу (ца инсаннан бухьурчагу) баянну буккин аьркинссар.
2. Азан ягу икьамат щала ца инсаннал буккаву. Дайдихьу цаннал дурну, гихунмай цаманал буккаву къахIисавссар. (Амма азан цаннал, икьамат цаманал буккин бучIиссар).
3. Азан ва икьамат шариаьтраву ккаккан бувсса кьяйдалий, низамрай буккаву.
4. БяличIан, кьукьин къабувну буккаву (азанналул (ягу икьаматрал) мукъурттил дянив хъунмасса хIаллай пахъ агьан ягу лахъисса ихтилат буллан къабучIиссар).
5. Чаклил чIун дучIаву, кIюрххил чак личIаннин. КIюрххил чаклийн акбар учайсса чIун дучIайссар хьхьу дачIи хьувкун (хьхьудядирзун махъ)».
Ххамис кьини цадакьа бувну хъинссар тIун бикIай. Динналуву муния ци увкуну бур?
Цадакьа та буварчагу, мунил чири хъунмассар. Ххамис кьини булаврия тIурча, му кьини маркIачIаннай дайдихьлахьиссар нюжмар хьхьу, мунилли му чIумал буллусса цадакьалул чири гьарза бувайсса. Нюжмар хьхьуну ва кьини бувсса цадакьалул даража хъинну лахъссар. Мунияту, ххамис кьини дяхтта буллусса цадакьалул мукун ля-личIисса чири къабикIантIиссар. Жула инсантураву аьдатравун багьну бур ххамис кьини буллай, амма мунил тарихравун буругарча, кIул хьунтIиссар хьхьичIазаманнай цадакьа нюжмар хьхьуну бувайсса бивкIшиву. Яла замана най, динналул кIулшивуртту чан хъанай, халкьуннаву пикри хьуну бур ххамис кьини цадакьа буллуну хъинссар тIисса. Амма, динналул тIимур ласурча, нюжмар кьини буллуну хъинни.
Мува куццуй, бивкIу хьусса къатлуву ххамис кьини кIюлаччатI бачIлан ягу «Ясин», Кьулгьу-Кьуръан ккалан бикIай. Ми давурттугу ххамис кьини маркIачIан бивзун махъ ягу нюжмар кьини дурну хъинссар.
Ттул ур мискинсса уссил арс. БучIиссарив ттула хъуслиясса закатрал арцу мунан дулун, маччасса инсаннан буллусса закат къахIисавссар тIун бикIайхха?
Закат булун бучIиссар аякьа даву, аьркинмунил щаллу баву вил буржну къахъанахъисса инсантуран. Мунин бувну, ниттин, буттан, оьрчIан, щарссанин буллусса закат хIисав бакъассар, цанчирча миннайн аякьа даву укунмагу бурж бунутIий. Амма вайва гъан-маччамий цамур закатрал журалуву багьлай бухьурча, масала, буржирдавун багьмий (гъарим) ва м.ц., вайннангу закат булун ихтияр дуссар. Цайминнан булунияр вайннан буллунугу хъинссар, цанчирча хIадисраву увкуну бур: «Мискинманан дуллумур цадакьари, мискинсса гъанчувнан дуллумур цадакьагур, гъанминнащал дахIаву цIакь давугур» (Тирмизи, Насаи, Ибну Мажагь).
Уссил ягу ссил арс тIурча, шариаьтрайн бувну миннай аякьа дуван бурж бакъассар, мунияту мунан буллусса закатгу хIисавссар. Му маччачу мяйжаннугу закат ласун лайкьминнавасса ухьурча, чил инсаннан буллунунияр, мунан булурча хъинссар.
БакIрайсса ягу чIирттаравусса чIарарду кIяла хьуну духьурча, ранг дурну ми лухIи дуван бучIиссарив?
Шафии мазгьабрал машгьурсса аьлимчу МухIаммад ибн Шигьабуддин Рамлил «Нигьаятуль-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Арамтуран ва хъаннин хъинссар кIяласса чIарарду ятIул ягу хъахъи даву. ЛухIисса ранг даву хIарамссар. Так дяъвилий бучIиссар лухIисса ранг дуван». Имам Нававинал «РавзатуТIалибин» тIисса луттираву увкуну бур: «Щар къавхьусса хъамитайпалун хIарамссар чIарарду лухIи даву. Щар хьумунин ласнал ихтияр дулурча, лухIи буван бучIиссар».
Дукралийн уф учин къабучIиссар тIун бикIай. Буссарив динналуву муния цичIав увкуну?
ЖучIанма бивну бур дукралийн уф увкуну къахъиншиву бусласисса цаппара хIадисру: «Щин хIачIлачIисса чIумал исттиканналувун ссихI мабигьаванни. Хъиривмур ххув учиннин ссихI ласун ччай ухьурча, исттикан кьацIличIату арх бувну ласича» (ХIаким, Канзуль-Уммаль).
«Идавсил ﷺ тачIав дуки-хIачIиялийн уф къаучайва, тIахIунттувун ссихIгу къабигьайва» (Ибн Мажагь, Сунан). «ХIажатханттувусса чIумал аьвратрай урчIамур ка малаяру, тIагьаратгу урчIамуних мабувару. ХIачIия хIачIлачIисса тIахIунттувун ссихIгу мабигьару» (Муслим). Му бакъассагу, уф тIисса чIумал микробру зумату дукралийн багьайссар.