Суал-жаваб

Нитти-буттахь дуссарив ихтияр цалва оьрчIал язи дургьусса даврий зун къабитан?
Нитти-буттахь дакъассар ихтияр балугъравун бивсса цалва оьрчIру дунияллун ягу ахиратран мюнпат бумуниха зун къабитан. Миннувун багьайссар хIалалсса пишагу.
ОьрчIал буржну къахъанахъиссар мукунсса къадагъа дирхьусса нитти-буттал увкумур буллан, так мунийну цанма мяйжансса зарал хьун най бухьурча бакъа, масала, оьрчIру даврийн занай бунутIий хъунив хьусса нитти-буттал цIуллу-сагъшиврун зарал хьун тIий бухьурча. Мува куццуй, мяъна-гьану бакъасса къадагъарттаву нитти-буттал увкумур буллан оьрчIай ялув бакъассар.
(«Ал-Фатава ал-фикьгьийя ал-кубра»)
Лаякъатлул залуннахь дуссарив ихтияр къатта бугьайма гиву так цува яхъанан аьркинссар тIисса шартI дишин?
Къатлул залуннахь мукунсса ихтияр дакъассар, мукунсса шартI диширча, миннал дянивсса икьрал шариаьтрал кьамул къадуллалиссар. Къатта бугьлагьманахь ихтияр дуссар гиву ягу цува яхъанан, ягу цама итан, сайки арцух цаманахьхьун булун (субаренда). Амма бувгьусса къатлул ва гиву думунил хIакъираву цаярва пикрибакъашиву дувайсса инсаннахьхьун булун къабучIиссар.
Укунмассар цумур духьурчагу ижаралий (арендалий) ласайсса хъуслил хIукму – къатлул, машиналул ва м.ц. Амма машина цаманахьхьун булуннин кIул буван аьркинссар, га инсан машина зузи буван кIулсса, вихшала дуван лайкьсса ушиву. КутIану учин, ижаралий ларсъсса хъус цаярда оьккину ядувансса инсаннахьхьун дулун къабучIиссар.
(«ТухIфатул-мухIтаж»)
Ссаламрал махъру личIи бувну, бахханану учин бучIиссарив?
Ссаламрал махъру баххана баву бунагьсса ишри. Ми хъярчиран баххана баврил ягу сунна кьякьлухун бишаврил инсан сайки чапуршиврувун утан бюхъайссар.
Ссаламрал махъру тIайла бакъа зумух ласурча, масала «ас-саму аьлайкум» учирча, мунил мяъна даххана хьуну, «зун бивкIу» тIисса мяъна шайссар. Инсан аьйкьуну мукун учаврия цичIав бакъассар, амма учинна тIий учин къабучIиссар. ТIайла бакъа ссалам булайманан жаваб «вааьлайкум» увкуну дулайссар.
Хъамитайпалул цила ласнал ниттийн «нинуй (дадай, бабай)» учин къабучIиссар, бунагьссар тIун бикIай. Му тIайлассарив?
«СахIихI Муслим» тIисса лу бувчIин буллай имам ан-Нававил увкуну бур: «МухIаммад Идавсил ﷺ Анаслухь ва Мугъиратлухь «ттул арс» увкуну бивкIссар. Мунийну бувчIлай бур оьрмулул чIивиманахь «ттул арс», «ттул душ» учин бучIишиву. Укунсса мукъурттил мяънагу – вияра чIивиманал чулухуннай хъиншиву, тIааьншиву, хIалимшиву ккаккан давури. Му бакъассагу, вияра чансса чIивиманахь ягу чIун архIалманахь «ттул уссу» учаврилгу мукуннасса мяъна дуссар. Мукунсса ниятрай вай махъру учаву хъинссар (сунна), Идавсилгу ﷺ мукун учайсса бивкIссар».
ХIасил: Ялув чивчумунива бувчIлай бур, чIивиманахь «ттул арс» ягу «ттул уссу» учин бучIисса кунма, ласнал ниттихь «ттул нину» учин бучIишивугу ласнал буттахь «буттай» ягу «мяммай» учин бучIишивугу.
Ттун бавссар шагьрулул (шяраваллил) зуманивсса мизитраву бувсса нюжмар-чак хIисав бакъассар тIий. Му тIайлассарив?
Нюжмар чаклил ца шартI – ца шяраваллил (ягу шагьрулул) дазурдаву баву. Мунияту, шяраваллил ягу шагьрулул зуманивсса мизит му шяраваллил ягу шагьрулул мизитну ккалли бувайсса бухьурча, микку бувсса нюжмар-чак хIисавссар.