Суал-жаваб
ОьрчIру бакъасса инсаннал цала хъус чил инсаннан ягу архсса маччачунан аманат (васият) дуван бучIиссарив, мунал цала щарсса, уссурвал ягу цайми гъан-маччами бунува?
Васият – инсан дунияллия лавгукун цаманан хъуслил бутIа аманат бавури. Мукун аманат буван къабучIиссар хъуслил 1/3 ххишаласса бутIа. Мунияр ххишаласса бутIа аманат бувну бухьурча, му цаманан булун бучIиссар так варистал (щарсса, оьрчIру, уссу-ссурвал ва м. ц.) рязи хьурча.
Мунин бувну, варистурал рязишиву дакъахьурча, чил инсаннал 1/3 бутIуяр ххисса хъус къаласайссар.
Шанма бутIул ца бутIуяр ххисса хъус аманат дурну диркIун, амма варистал рязи къахьурча, ливчIсса шанма бутIул кIива бутIа варистурайх бачIайссар, шариаьтрал ккаккан бувсса куццуй, 1/3 дулайссар аманат бувманан.
(«Иаьнату-ТIалибин»)
Дакъа хьусса зад ляркъуманан вайксса арцу дулунна увкуну багьа баян буван ихтияр дуссарив?
Цукунсса-бунугу захIмат бишин багьайсса даврих багьа баян буван бучIиссар, хIалалссар. Мунил дуссар цаппара шартIру:
1) Багьа бихьлахьима (дакъа хьумунил заллу ягу цама инсан) ушиву;
2) Багьа ласунма ушиву;
3) ЗахIмат бишин аьркиншиву дусса даву;
4) Багьа баян баву (мукъурттийну).
Багьа баян бувманал му буван аьркинссар цала гъирарай, цувагу икIан аьркинссар га дакъа хьусса хъуслин цанма ччимур бувансса даражалийсса. Багьа циксса буссаривгу мяълумну баян буван аьркинссар. Мукунма, багьа ласун ччиманан кIулну бикIан аьркинссар багьа баян бувну бушиву ва цала лякъирча цащава га багьа ласун хьунтIишиву.
КъабучIиссар чIумуйнусса дазу-зумарду дихьлан, масала: «кIива гьантлул дянив дакъа хьусса зад зана дурманан вайксса арцу дулунна» учин.
ЧIявучин, зад ляркъума цува тIалав дуллан икIай зана даврихсса бахшиш. Залуннал баян буваннин багьа тIалав буллан къабучIиссар, залуннахьхьун зана дуван аьркинссар.
Дакъа хьусса зад ляркъуну гьаз дурманал ганихлу жаваблувшиву дуллалиссар.
(«Мингьажу-ТIалибин», «Мугънил-МухI-таж»)
Сапарданий чакру цанничIан ца лавсманал чакру хIисавссарив, бачIиххуллия махъунай зана икIан багьарча?
81 километралуяр лахъисса сапарданий кутIану ягу цанничIан ца лавсун бувсса чакру хIисавссар, нанисса кIанттайн къаивну махъунай зана икIан багьарчагу.
ХъатIан чак маркIачIанмуничIан лавсун, кIивагу чак ссапарданий бувну бивкIхьурча, ми цIунил буллан аьркиншиву дакъассар, махъунай зана икIан багьарчагу, сайки хъатIан чаклил чIун дучIаннин шавай иярчагу.
МаркIачIан чак хъатIанмуничIан лавсун, ссапарданий ми цавагу къабувну бивкIун, хъатIан чаклил чIун дучIаннин махъунай ачинсса хIукму буварча, кIивагу чак цила-цила чIумал буван аьркинссар. Агана ва ишираву махъунай ачинсса хIукму хъатIан бивзун махъ буварча, маркIачан чак хъирив лахъайссар, муниву бунагьгу бакъассар, хъатIан чакгу цила чIумал бувайссар. Укунмасса хIукму буссар ахттайн ва ахттакьун чаклил хIакъиравугу.
(«Мингьажу-ТIалибин», «ТухIфатул-МухIтаж», «Мугънил-МухIтаж»)
Душ ца инсаннан щар хьун ччай, танангу буцин ччай бухьурча буттал ци бан аьркинссар, чара бакъа булун аьркинссарив?
Социал ахIвалданул чулуха цищала архIал акъасса (лахъсса ягу лагьсса) инсаннан щар хьун ччай бухьурча, буттахь ихтияр дуссар къабулун. Цанчирча, кулпатраву ласнал ва щарссанил куннал куннах адав-хIурмат бикIан аьркинссар.
Душнил миннат буварча ахIвалданул цищала архIалманан була куну, буттал мунил миннат кьамул бувну булун аьркинссар. Акъахьурча, ппу бунагьравун агьлагьиссар.
Му куццуй була тIий цал къабуллушиву имамнал хьхьичI тасттикь хьурча, имамнахь ихтияр дуссар душ щар булун. Шамилва къабуллушиву тасттикь хьурча, душ щар булун ихтияр дуссар буттал хъиривма кьажимнахь (вали).
Социал ахIвал ххалбигьайссар вай шартIирдах бурувгун: адиминал диялдакъашиву (къашайшиву ягу азар); диндалуву хьхьарашиву (даин мюрщисса бунагьру бувайма ягу цалвагу хъун бунагь бувма салихIсса душнищал къааьрхIалссар); душ адиминаяр уздансса тухумрава бухьурчагу ми архIалну ккалли къабувайссар (узданшиву ххал дувайссар так буттал чулухасса къяртлуйхчIин); душ ягу мунил нину-ппу оьрчIаяр ягу мунал нитти-буттаяр даража лавайсса даврий зий бухьурча, му чIумалгу миннал ахIвал ца даражалий ккалли къабувайссар.
АхIвал ххалбигьаврил ишираву аваданшиврух къабуругайссар.
Аммарив, душгу, буттагу, буцай оьрчIгу рязину бухьурча, кIай шартIирдах къабурувгун ташу буван бучIиссар.
(«ТухIфатул-мухIтаж», «Мингьаж ат-тIалибин», «Фатава ал-кубра ал-фикьгьия»)