Суал-жаваб
Дуаь дуллалисса чIумал кару хьхьичIун дугьаврия ва лажиндарайх дуккаврия диндалул луттирдаву ци чивчуну буссар?
Салман Фарисил бувсун бур укунсса хIадис: «Каругу хьхьичIун дургьуну Заннайн леххаву увкусса инсан цичIав къадуллуну пашман уван Аллагьнан ﷻ нач шайссар». (Тирмизи, Абу Давуд, Ибн Мажагь).
Хъунасса аьлимчу Ибну ХIажар Гьайтамил «Аль-Фатава́ аль-Фикьгьи́я аль-Кубра́» тIисса луттираву вай мукъурттил хIакъираву чивчуну бур: «Так чакливу ягу чаклиха лархьхьусса эбадатирттаву личIаннин, цамур чIумал дуаь дуллалини кару хьхьичIун дугьаву суннатссар. Идавсил ﷺ кару мукун так гъарал чIа учаврил дуаьлуву дугьайссия тIутIима аьйкьлакьишиву щак бакъар».
Чакливу акъасса чIумал дуаь дуллалиманан суннатссар кару хьхьичIун дугьаву.Мунил хIакъиравусса хIадис бувсун бур кIиягу имамнал (Бухарил ва Муслимлул) ва цаймигу имамтурал щак бакъасса иснадирттайну. Гай хIадисирттаву бувчIин бувну бур Идавсил ﷺ заманнай мукунсса ишру (кару хьхьичIун гьаз дурну дуаь даву) цимилвагу хьушиву, хаснува гъарал чIа учайни ва цаймигу кIанттурдаву.
Имам Нававил «Аль-мажму́ъ ШархI аль-Мугьаззаб» тIисса луттираву, дуаь даврил адаврая бусласисса кIанай чивчуну бур: «Дуаь даврил адавну ккаллиссар мубараксса чIунну ва дуаь кьамул шайсса кIантту хIисавравун ласаву, Кьиблалул чулинмай кIура баяву, кару хьхьичIун гьаз даву ва лажиндарайх дуккаву. Ялагу – баянсса чIуний чIа учаву, амма хъиннува лахъ къабувну».
Имам Нававил «ат-ТахIкьикь» тIисса луттиравугу бур: «Гьарца дуаьлуву (чакливу личIаннин) кару гьаз дурну ва лажиндарайх дурккун хъинссар»
Буссар кару гьаз къадурну дуаь дайсса кIанттурдугу, масала, хутIба буллалисса имамнал, чаклил суждалуву дуаь дуллалиманал, «аттахIийятулул» хъиривсса дуаьлуву ва м.ц. хасъсса кIанттурдаву.
Ца-цавайннал чак байхту кару дугьай, ссалам буллалисса чIумал кунна. Мунил хIакъираву шариаьтраву цукунсса хIукму буссар?
Имам Нававил «Аль-Мажмуъ» тIисса луттираву чивчуну бур: «Щейх аль-Имам Абу МухIаммад бин Аьбдуссаламлул кIицI лавгун бур чак байхту кару дугьаву хIалалсса, дуван бучIисса тIул душиву (мубахI). Му ссуннатмурнугу ккалли дакъассар, карагьатнугу (къахъинмурну) къаккаллиссар. ЧIарав чак буллай бивкIминнал куннал куннахьхьун ссалам булуну къабивкIхьурча, чак байхту булаву, кару дугьаву ссуннатссар, мяълумсса, хIакьсса хIадисирттайн бувну».
Гьарца чаклил хъирив кару дугьаврия тIурча, машгьурсса аьлимчу Шигьабуддин ар-Рамлил «Фатава» тIисса луттираву чивчуну бур: «Чаклил хъирив кару дугьаврин диндалуву гьану бакъассар, амма муниву цичIав оьккиссагу бакъассар».
КIура бавсса къяча Кьурбандалун биххан бучIиссарив?
Мукунсса къяча Кьурбандалун биххан бучIиссар, Кьурбан щаллу хьунтIиссар. Имам АхIмадлул ва Абу Давудлул луттирдавусса хIадисраву бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ Кьурбандалун бивххуна кIура бавсса кIива ку, куну.
(«Аль-Икьнаъ»)
Мизитравун уххайхту жямат-чак буллай байбивхьуну лякъирча, ганицIун базин анавар уккан аьркинссарив?
Мукунсса ишираву анавар уклан ягу левчуну ачин аьркиншиву дакъассар. Сайки жяматращал чак буван иян къахьурчагума, анавар уклан къааьркинссар.
Идавсил ﷺ хIадисраву увкуну бур: «Икьамат дуккайхту зу чаклийн бачияра анавар къабувккун, паракьатну, авурну. Жяматращал бан хьумур бувара, къавхьумур зувалу ххи бувара» (аль-Бухари).
МухIаммад Шигьабуддин ар-Рамлил «Нигьаятуль-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Жяматращал чак буван иян къашаврия нигь дусса чIумал анавар уккан къааьркинссар. Анавар уккан аьркинссар так чаклил чIун дуккавай духьурча».
«Ишракь» цумур чаклийн учайссар?
Машгьурсса аьлимчу Ибну ХIажар аль-Гьайтамил «ТухIфатуль-МухIтаж» тIисса луттираву чивчуну бур: «Жяматращал къабайсса ссуннатсса чакурдивасса ца чак – кIира ракааьт дусса «ишракь-чакри». Му байссар баргъ гьаз шайхту, чак бувну къахъинсса (карагьатсса) чIун ларгукун. Му зухIа-чакгу бакъар». Цамур куццуй учин, «ишракь» байссар баргъ гьаз хьуну 15-20 минутIрава.
Му чак баврихсса чири цуксса буссарив бувсун Анас ибн Маликлуясса МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисраву: «КIюрххил чак жяматравугу бувну, баргъ гьаз хьуннин Аллагьнал ﷻ цIа кIицI лаглай (эбадат дуллай) гиккува щяивкIун, баргъ гьаз шайхту кIира ракааьтрал суннат-чак бувманан буссар щаллуну ХIаж ва Оьмра бувссаксса чири» (ат-Тирмизи).