Буллугъшиврул душмантал
Аваданшиву ягу мискиншиву ца дуциндалий кIул дуван, царай цинцилттай дишин шайсса задру дакъар. Ца инсаннал мискиншиврун ккалли дувансса тагьар цаманан аваданшивуну чIалан дикIай. Мукунма, цаннан аваданшивуну чIалачIимур, цаманал мискиншивуну хIисав дуван бюхъай.
ДакIниву хIакьсса иман дума ци тагьарданувун агьарчагу Заннайн щукрулий икIайссар, мискиншивугу цанмасса неъматну ккалли дувайссар. МухIаммад Идавсгу ﷺ авадансса инсан къаивкIссар, ганал цанна мискиншиву язи дургьуссар – канивусса хъус халкьуннайх дачIайсса диркIссар. Оькьба ибн аль-ХIарис тIисса асхIабнал бувсун бур ца кьини Мадиналив жяматрай чак бувну къуртал шайхту, Идавс ﷺ анаварну ивзун, цала кулпатрал къатлувун увхшиву. Ганал диришиву ккавксса инсантал гьанавиххи хьуну бивкIссар. Цаппара хIаллава Идавс ﷺ увккун, увкуссар: «Ттун дакIнин багьуна жуннира муси душиву, на лавгун буюр бувссия га мискинминнайх дачIияра куну, ттула пикрирду гайннуя къабикIаншиврул» (аль-Бухари).
Ва дунияллийсса оьрмулуву чансса хъуслил заллуну ивкIманан Кьиямасса кьини хIисав-суалгу бигьасса хьунтIиссар, Алжаннавун уххаву бигьа бувантIиссар. Абу Гьурайрал бувсун бур Идавсил ﷺ увкумур: «Мискинми Алжаннавун буххантIиссар аваданминнаяр ххюттуршра шинал хьхьичI» (Тирмизи, Ибн Мажагь).
Мукун бухьувкун, мискинсса инсаннал салихIсса оьрму бутарча, му Алжаннавун уххантIиссар сайки хIисав-суал къабувнува. Мунияту, Алжаннаву чIявуми агьали мискинталлт бикIантIиссар. Аьбдуллагь ибн Аьббаслул ва Эмран бин аль-ХIусайннул бувсун бур Идавсил ﷺ махъру: «На Алжаннавун урувгссияв, гиву чIявуми мискинтал бия» (Аль-Бухари, Муслим).
Аммарив, инсан авадансса унугу, цала хъус Аллагь ﷻ рязисса тагьарданий харж дуллай, багьайсса куццуй закат буллай, хIалалну ляхълай, цадакьа буллай, ухьурча, мунангу хъус неъматну хьунтIиссар дунияллий ва ахиратраву.
Мукунма, мискиншивугу гьарцаманан неъматну къахьун бюхъайссар. Инсан мудан цала ахIвалдания рязи акъа, Аллагьнал ﷻ ва жяматрал хьхьичIсса цала буржру биттур къабуллай ухьурча, мунал кьадаргу пашмансса хьун бюхъайссар. Чаклил хъирив дувайсса дуаьлуву Идавсил ﷺ чIявуну чIа учайсса бивкIссар чапуршивруя, гьаттал аьзаврая ва мукунсса мискиншивруя уруччаву. Абу Бак-ратлуя бувсун бур Идавсил ﷺ укунсса дуаь дувайва увкуну:
اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْفَقْرِ وَعَذَابِ الْقَبْرِ
«Аллагьумма инни́ ао́ьзу бика миналь-куфри валь-факьри ва аьза́биль-кьабр»
«Я Аллагь, на Вихь чIа тIий ура уруччаву чапуршивруя, мискиншивруя ва гьаттавусса аьзаврая» (АхIмад).
Бусурманчунан лайкьссар хъиннува мискин къахьун хIарачат буллай, хIалалсса маэшат буллан, мискин уваймуния арх хъанан.
Закат
Хъуслия закат булун багьайманал муних къулагъас къадулларча, му инсаннайн мискиншиву диян бюхъайссар. Закат къабулаву – хъун бунагьри, цанчирча, му дунутIий Исламрал ца ттарцI.
Бурайдал бувсун бур МухIаммад Идавсил ﷺ хIадис: «Ца жяматрал (миллатрал) цала дянивсса икьраллайн хиянатшиву дулларча, миннал дянив куннал ку литIлатIаву гьарза хьунтIиссар. Ца жяматраву зуна баву гьарза хьурча, миннайн Аллагьнал ﷻ бивкIурду тIайла буккантIиссар. Ца жамятраву закат къабулаву машгьур хьурча, Аллагьнал ﷻ миннайн къурагъшиву гьан дувантIиссар» (аль-ХIаким, Байгьакьи)
Зуна баву
Мискиншиву кIункIу дувайсса бунагьирттава яла оьмур – зуна бавури. Му хъинну мурдалсса бунагьри, дунияллийгу, ахиратравугу захIматсса аьзав дулайсса, ялунссаннун мискингу увайсса. Аьбдуллагь ибн Аьббаслул бувсун бур: «Ца шяраву зуна баву ва риба ласаву машгьур хьурча, миккусса халкьуннал цайнма цала апатIру (танмихI) кIункIу буллалиссар» (Байгьакьи, ТIабарани).
Аьбдуллагь ибн Оьмардуя бивсса хIадисраву бувсун бур: «Зуна баврил кIункIу дувайссар мискиншиву» (Аль-Байгьакьи).
Хиянатшиву
Буллусса махъ къабугьайсса, щялмахъ бусайсса, вихшала дирхьуманан хиянатшиву дувайсса инсан мискин хъанан икIайссар. Махъ бугьайсса, аманатру буруччайсса инсаннал барачатшиву, буллугъшиву гьарзассар. Жабирдул бувсун бур укунсса хIадис: «Аманат буруччаврил (тIайлашиврул) кIункIу дувайссар хъусливун барачатшиву, хиянатшиврул кIункIу дувайссар мискиншиву» (СуютIи).
Шярайх буклакаву
Шярайх буклакисса, цадакьа чIа тIий ялапар хъанахъисса оьрму язи бувгьуманангу хъиннува мискин шаврия нигь дуссар. ХIадисраву МухIаммад Идавсил ﷺ увкуну бур: «На зун шанма задрая хъа буванна, зу дакIний битияра! Цадакьа баврил хъус чан къадувайссар. Зулмулухьхьун иривманал ссавур дуварча, Аллагьнал ﷻ му хъун увантIиссар. Шярайх буккаврил къапурду тIивтIуманал хьхьичI Аллагьнал ﷻ тIитIин бувантIиссар мискиншиврул къапурду» (Тирмизи).
Цайми бала-апатIру гьан бувайсса кунма, мискиншивугу Аллагьнал ﷻ инсаннайн гьан дувайссар имтихIандалун, мунал хIал ххал буван, мунал даража гьаз буван ягу бунагьру лиххан буван. Му чIумал мискиншиву мунансса неъматри. Аммарив, мурдалсса тIуллу сававну дирсса мискиншиву мунан неъматну къашайссар. Му танмихIри, Заннал дирхьусса дазурдава уккаврихлусса.