Нину-ппу чIарав бунува

Нину-ппу чIарав бунува

Инсаннал оьрмулуву бикIай чIаравминнал, маччаминнал кумаграх хъинну мюхтажсса манзиллу. Мигу хъанай бур оьрчIшиву: цалвасса буван къакIулсса чIун ва хъунав шаву: цаласса буллан захIмат хьусса чIун.

 

Лахьхьу-цархьхьу цала оьрчIан ттарцIруну бивкIсса нину-ппу гайннал биялалухун лагай. Кулпатрал циняв ишру щаллу буллай ивкIсса бутта утти арснан багьлай бур духтурначIан иян уллан. Цинявннай аякьа дуллай диркIсса нинугу ичIурасса давуртту дуван къабюхълай, за хъамабитлати хьуну дур.

Укун, кIулвагу бакъа, оьрчIал ва нитти-буттал бугьлагьисса кIанттурду баххана шайссар. Жува мюрщисса чIумал гайннал цала оьрмулул низам жунна лайкьсса куццуй даххана дайва, утти жула яржа бивссар жуламур низам гайнайн мютIи дуван. Нину-ппу хъунив шайхтури ялун личайсса оьрчIан гай цуксса ххирассарив.

 

ЛяличIисса кIану

Нитти-буттаха хIурмат баву – так адаврал ягу тарбиялул масала бакъар, му диндалул тIалавшиннар ва инсаннал салихIшиврул лишанни. Кьуръандалуву нитти-буттаха хIурмат баву бавзуну бур Заннайнсса мютIишивруцIун. Аллагьу Тааьланал увкуну бур (мяъна): «Заннал зуйн амру бувссар так Цайнма икрам (эбадат) буллан ва нитти-буттан хъинбаларду буллан. Гайннавасса ца ягу кIиягу хъунив хьуну бухьурча, «Уф» тIисса махъ маучав, чIу лахъ мабав, адаврайсса ургаву дува. Гайннал хьхьичI иминшиврул хъару тIитIин дува, “Я Аллагь, гайннай цIими биша, на гайннал чIивинияцIа хъуна увссарахха”, - тIий дуаь дуллалу» («Аль-Исраъ» тIисса суралул 23-24 аятру).

Шикку ляличIисса къулагъас дурну дур нину ва ппу хъунив шаврих. Муданмагу буллан аьркинсса хIурмат, хъунив хьусса чIумал ляличIисса къулагъасрай буван аьркинссар. Цанчирча, миккури оьрчIал ссавурданул ва ччаврил имтихIан дугьайсса. Нину-ппу жагьилсса чIумал гайннаха хIурмат буллан бигьассар, чIявуми ишру цала щаллу бувайнутIий: арцу лякъаву, дукра даву, тучандалийн ягу азарханалийн лагаву, документру щаллу баву. Амма хъунив шайхту тагьар даххана шайссар. Цийнува цивппа щаллу хъанахъисса кунма чIалай бивкIсса масалартту оьрчIал хъачIунттайн багьайссар.

 

Яла кутIамур махъ

Кьуръандалул къадагъа дирхьуну дур нитти-буттахь «уф» тIисса махъ учингума. Ва махъ кутIанугу, ванийну инсаннал ашкара дувай цува бизар хьушиву, увххун ушиву, рязину акъашиву. Шиккугу куртIсса дарс дуссар. Хъунисса хъинбаларду баву бакъасса, исламрал жувура тарбия дуллалиссар гьарца ишираву адаврал къаралданий бикIаву. ОьрчIал бюхъай цала нину-ппу аьркинмунил щаллу буллан: арцу дуллай, дуки-хIачIия ласлай, амма ца тIааьн бакъасса махъ увкуну дакIнин щаву диян дувай. Циксса хъинбаларду буварчагу, ца мукъулгу гужсса щаву диян дувангу бюхъайссар, хаснува жунма хъамабитарча жува хъуни буван нитти-буттал бивхьусса захIмат. Ниттил цими хьхьу дуртссар янил ляпI къаувкуну? Буттал цала ишру цимилва махъун бивчуссар оьрчIалсса буваншиврул? Жула циксса гъалатIрур гайннал багъишла бивтсса? Цивппа бувххун бунува цими дарс дурчIин дурссар цава-ца зад тикрал буллай.

Жунма вай гьарзад гьунар кунма чIалан къабикIай, мюрщинияцIа мукун аьдат хьуну буру. Амма нину ва ппу хъунив шайхтури гайннал бувмунил кьимат бувчIин чIун дучIайсса.

 

Арх къабуцан

ЦIанасса заманнай ялун ливчусса иш бур нитти-буттан арцу-хъуслийну кумаг булларчагу, гайннащалсса хIалашиву, бухху-букку чан шаву. Хъуни хьусса оьрчIал цала кулпатру, давуртту, оьрчIру, пишарду, къуллугъру шай. Гъанминнах къулагъас дувансса чIун чан шай, амма хъунав хьусса инсаннан так дукия ва даруртту бакъасса, хъинсса махъ, ихтилат ва аякьа аьркинссар. КIира-шанна минутIрай бувсса гъалгъалулгума гайннал дакIру рахIат дувантIиссар, цивппа хъама къабивтшиву бувчIинтIиссар. Мунияту, нитти-буттахасса аякьа дикIан аьркинссар гьарца чулуха щаллусса.

Нину-ппу ва оьрчIру личIи-личIисса никирттал инсанталли: оьрмулухсса, даврихсса, тарбиялухсса, кулпатравусса арардахсса бургавугу личIиссар. Нитти-бутталми пикрирду оьрчIан чIумува бувксса кунма чIалан бикIайссар. Амма мунил цIаний гайннан жула рязи бакъашиву загьир дуллан къабучIиссар. Гайнналмур пикри дакIнил кьамул къабуварчагу, хIурмат бикIан аьркинссар.

 

Гьиву ягу неъмат?

Нитти-буттаха хIурмат баву ца захIматсса гьиву кунна кьамул дуллан къабучIиссар, муниву хъунмасса цIими, чири ва Аллагьнал ﷻ рязишиву дуссар. Абу Гьурайрая жучIанма бивсса хIадисраву увкуну бур: «Хъунив хьусса нину-ппу ягу гайннавасса ца бусса, амма гай сававну Алжаннавун къаувхсса инсаннансса кьюкьала» (Муслим).

 

Махъун къабивтун

Нитти-буттал кьимат, гай бушиврул агьамшиву халкьуннан хъинну чIалну кIул шай. Мудан чIарав бикIансса кунма, гайннан бувансса хъинбала махъун бутлай, гьунтти-сарану ягу нюжмардува-кIиннива буванна тIун бикIару, гай жухва мудан ялугьлай бушиву хъама бивтун. Амма дунияллий цучIав абадлий къаличIай, гьарцаманал цала мутта бур. Нину-ппу сагъну бунува гайннаха къабувсса хIурматрая оьрчIан хъинну къащи шайссар. Циванни къабувсса? Уттигу чIун дусса ххай.

 

Жулвами оьрчIру

Нитти-буттаха хIурмат буллансса ялагу ца багьана: жухва жулами оьрчIругу буруглагиссар. Гайннан чIалачIиссар цала ттатта-бабахъаха жува дуллалисса аякьа, ссавур, кумаг ва м.ц. Жува гайннах бургаврийну жула оьрчIругу тарбия буллалиссару. Жува хъунив шайхту жухавасса хIурматгу гукунмассар бикIантIисса. Ина вила буттайн чIу лахъ буллай ухьурча, вил оьрчIалгу вийн лахъ буллантIиссар. Ина ниттил увкумур къабулларча, оьрчIалгу вих вичIи къадихьлантIиссар. Жула оьрчIахь буслан аьркинссар нитти-буттаха хIурмат баврия, амма яла асар биян буваймур – эбрат ккаккан дувавур.

 

ХIасил

Нину-ппу ччяни хъунив шайссар, жува цуксса хIурмат, аякьа дулларчагу, гайннал жунма бувмур лахъан къашайссар. Лахъаврия гъалгъавагу бакъассар. Лахъан шайсса бивкIссаниягу, лахъаймургу лавхъун тинмай щябикIан къашайссар, къабучIиссар. Гайннай аякьа даву – Заннайн мютIишивур, инсаншивур. Ниттийн ва буттайн цал хъямала багьан, ххира буван, гайннал чIу баян бириярча цала думур дулун хIадурсса инсантал буссар. Мунияту хIарачат бувара нитти-буттан цала хъунив шаву хIисав къахъанай, жула дакIнихтунусса аякьа чIалачIи дуван.

 

И. Оьмаров

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Гъази-Гъумучиял щейх Абу Оьбайда

НицIавкIратусса щейх Сайфуллагь-Кьади Башларовлул «Сабат» ва «Мактубат» тIисса луттирдаву кIицI ларгун дур Сайид Абу Оьбайда бин Сайид Нуруддин аль-ХIусайни аль-Гъумуки ад-Дагъистани тIисса цIа. Шичча мяйжан хъанай бур Абу Оьбайда Гъумучатусса, МухIаммад Идавсил ﷺ душнил...


МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулия

Идавс ﷺ дунияллийн увкун, мунал ниттин Аминатлун ккарккун дур муная нанисса нур, лагмамур чаннагу дурну марцI дуккан дуллалисса.   Ца ппурттуву чIавасса МухIаммад ﷺ оьрчIащал тIуркIу тIий уна, муначIан увкIун малаик Жабраил, тIитIин бувну Идавсил ﷺ хъазам, мунал къюкI мусил тIясраву зам-зам...


25-ва тикрал бува

Маэшат гьарта хьуншиврул ишла бувайсса багьантту цIухлалими чан къашай. Миннувату яла агьаммур, гьанумур цила чIумал ххювагу чак бавури, циняр шартIру, рукнурду, адабругу щаллу дурну, хъирив дуккайсса азкардугу дурккуну.   Мукунма, маэшат гьарза хьуншиврул хъинссар зухIа-чак баву, шанан утту...


Къатлуву барачат

Бур ца-цавай къатри, личIину авадансса ва хъуслил бувцIусса бакъахьурчагу, гиву бигьану ссихI ласун шайсса, дакI дигьа лагайсса. Гивун буххайхту кIул шай: шиву рахIатшиву, барачат, гъелишиву дур. Мукунма, хьунабакьай цаймигу – ххирасса хъус-кьайлул бувцIусса, марцIшиврул пар-пар тIисса, амма...


Хъинмунил гьану

Имам Муслимлул луттираву бур укунсса хIадис: «МухIаммад Идавсил ﷺ увкуна: "Аллагь Тааьла МарцIмари, марцIмур дакъа кьамулгу къадуваймари».   Кьуръандалуву Аллагьнал ﷻ халкьуннайн амру бувссар идавстурайхчIин: «Зу дукияра марцIмур, тIуллугу хъинсса дуллали»...