Идавсин ﷺ ххирамий

Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр бакъассар.

 

ХIадисраву бувсун бур ца чIумал МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуну бивкIшиву: «Я Расулуллагь, цумийри яла хъинми (ххуйми) инсантал?» - куну. Идавсил ﷺ жаваб дуллуну дур: «Оьрмугу лахъисса, аьмаллугу хъинсса инсанталли». Миккува цIувххуну бур: «Я Расулуллагь, цумири яла оьккимий инсантал?» «Яла оьккими инсантал – оьрму лахъисса, амма тIуллу оьсса думири», - куну бур Идавсил ﷺ.

Оьрму лахъисса бушиврул ххуйшивугу – лахъисса оьрмулул мутталий чIявусса хъинбалартту, садакьартту, чакру, зумарду, хIаж-оьмрарду буван бюхълай бунутIийри. Мукунсса инсан ва дунияллия цащала хъинсса аьмаллал дурцIусса кIусса гьиву ларсун гьантIиссар. Мува куццуй, лахъисса оьрму Аллагьнайн ﷻ мютIий акъа, хIантту хIачIлай, цурк, зуна ва цаймигу мурдалсса тIуллу дуллай гьан бувманал цащала ахиратравун ласунтIиссар чIявусса бунагьру, миннухлу жаваб дулавугу захIмат хьунтIиссар. Мунин бувну, цуксса лахъисса оьрму бутарчагу, му оьрмулуву мунал канихь циксса чIярусса хъус диркIхьурчагу, бивкIулучIан гъан хьусса чIумал бувсса бунагьру бакъа цамур хъинсса аьмал бакъасса инсаннай так цIими буван бучIир, цанчирча мунан ахиратраву танмихI бухIан багьантIиссар.

Цайми хIадисирттавугу бувсун бур яла хъинми инсантал цумий буссарив. Ми хIадисирттава жунмагу аьркинссар дарсру ларсун, жувагу яла хъинминнавух хьун хIарачат буван.

Ца чIумал Идавсил ﷺ цIувххуссар цала асхIабтурахь: «Бусавив зувату яла хъинми ва яла оьккими цумийрив?». Ва суал Идавсил ﷺ ялагу тикрал бувну бур, бусласимуних асхIабтурал хъинну къулагъас дуваншиврул. «Бусикьай, я Расулуллагь!» – куну бур асхIабтурал. «Зувату яла ххуйми – цайми халкь цал оьшивруща (заралуннища) бурувччумири». Цамур куццуй учин, халкьуннан нигьачIин дакъасса инсан. Мугу цумари учирча, ци-дунугу ца кьадарсса тIул даврия халкьуннан нигь дакъасса, ихтилат тIааьнсса, оьсса махъ къаучайсса, аьркин бакъасса бястру, ссугру, бугьтан-гъибат къабувайсса, щялмахъ къабусайсса, хиянатшиву къадувайсса инсан. Мува куццуй, яла оьккимигу хъанахъиссар кIай лишаннайн къаршисса лишанну хасиятраву думий. Миннащал ихтилат баву, чIарав бацIаву щинчIав тIааьн къабизайссар.

Хъирив бусан ччай ура имам аль-Бухарил луттираву чивчусса хIадис: «Зувату яла хъинми, Кьуръан цанмагу лавхьхьуну, цайминнангу лахьхьин буваймари». Ва хIадисрал мяънагу так буккин лахьхьаву бакъарча, буккингу лавхьхьуну миву чивчумунийн бувну оьрму бутаву, фаризартту биттур баву, хIараммуния арх шаву ва мукунма яхъанан цайминнангу лахьхьин бавури.

Ца кьини Аьбдуллагь ибн Амр ивкIун ур асхIабтурахь Идавсия ﷺва мунал хасиятирттая буслай. Абдуллагьлул увкуну бур: «Идавсил ﷺ учайва: «Зувату яла хъинма – хъинсса хасият думари».

Имам аль-Бухаринал «Адабуль-муфрад» тIисса луттираву чивчуну бур Идавсил ﷺ увкушиву: «Бусавив зувату ттун яла ххирама ва Кьиямасса кьини ттучIан яла гъанма цумарив? Ттун яла ххирама ва ттучIан гъанну икIантIима – яла хъинмур тIул-тIабиаьт думари».

Имам Тирмизинал бувцусса хIадисраву тIий бур: «Аллагьнал ﷻ Алжаннавун уххан увайссар Аллагьная ﷻ нигьа усайма ва хъинсса хасият дума».

Ца кьини ИдавсичIан ﷺ увкIун ур ца инсан, Идавс ﷺ мунан варани булун буржлувну ивкIун ур. Му инсан цала бурж зана бува тIун ивкIун ур. Идавсилгу ﷺ асхIабтурайн буюр бувну, базаллувату варани машан лавсун ганан булара куну бур. Амма базаллуву га кьини та варанттуяр оьрмулулгу хъунисса, багьлулгу ххирасса варантту бакъа къабивкIун бур. АсхIабтал зана хьуну, бувсун бур Идавсихь ﷺ базаллуву так ххирасса варантту бия, куну. Идавсилгу ﷺ: «Яла хъинми инсантал – ххуйсса куццуй бурж зана буваймири», - куну, багьлул ххирасса бунугу, лавсун ванан варани зана бувара куну бур.

Кулпатрал багьу бизулул хIакъиравугу бур кIукуннасса мяъна дусса хIадис: «Зувату яла хъинма – цала кулпатращал хъинмари», -тIисса (Тирмизи).

Ялагу цамур хIадисраву увкуну буссар: «Яла ххуйма инсан – цув ккавккукун, Аллагь ﷻ дакIнийн агьаймари» (аль-Бухари).

Вай бакъассагу, бур цайми хIадисругу яла ххуйма цурив бусласисса. Амма шикку чивчумунийн бувнувагу оьрму бутлан хIарачат буварча, жула хасиятру хъинчулиннай даххана дуван бюхъантIиссар.

 

МухIаммад Дибиров

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Шанма хIакь

Идавсил ﷺ хьхьичIунсса асхIабтал Салман аль-Фариси ва Абу Ад-Дарда цIакьсса дустал бивкIун бур. Гайннал дянив дусшиву, уссушиву дацIан дурну диркIссар МухIаммад Идавсил ﷺ.   Ца кьини Салман увкIун ур Абу Ад-ДардачIан хъамалу. Ганан хIисав хьуну бур хъинну мискинсса къуш ва цихара къулагъас...


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


АхIмакьманал лишан

ХьхьичIазаманнай ца аькьлукар най ивкIун ур цала иширттай Бухаралив. Ганан ххуллул гьалмахчуну бакIрайн агьну ур хъинну маз чIявусса адимина. Ганал аькьлукарнахьхьун чIявусса суаллу буллай, жаваб дулуннин къаавцIуну, цала ва цайминнал оьрмурдавасса ишругу буслай, ивкIун ур.   Акьлукар...


Оьрмулуву яла агьаммур

Жунма гьарцаннан кIулну бикIан аьркинссар жува ва дунияллийн циван бувкссарув. ЧIявусса инсантал, хаснува философтал, бикIай луглай оьрмулул мурадрах, амма инсаннал аькьлулул ссуссукьушиврул цIаний, цала дакIнин ччимур оьрмулул мурад бухьунссар тIисса хIукмулийн бучIай.   Миннахь цIуххирча,...