Заннан къаччисса тIул

Заннан къаччисса тIул

«Цинярда хIалалсса давурттава Аллагь Тааьланан яла къаххирамур тIул – адиминал ва хъамитайпалул дянив бивхьусса магьар личIи бавури» – увкуну бур Идавсил ﷺ хIадисраву. Лас ва щар личIи шаврил кулпат лиян байссар, оьрчIал дакIнийн щайссар, жяматрайн хъатI багьайссар.

 

Ласнал ва щарссанил дянив къалмакъаллу хъанай, личIи шавричIан иш бивну бухьурча, кIивагу тухумрал вакилтал хIала бувххун, маслихIатрайн бучIанмур буван аьркинссар, цанчирча, Кьуръандалуву Заннал буюр бувну бур (мяъна): «Ласнал ва щарссанил дянив дакъакьаву шаврия нигь духьурча, зу гайнначIан гьан бувара кIивагу тухумрал чулухасса вакилтал. Гайннан маслихIат буван ччай бухьурча, Аллагьнал ﷻ гай дакьил бувантIиссар. Аллагь – гьарзад кIулмари» («Ан-Нисаъ» суралул 35-мур аят).

Кулпат личIи къавхьуну чара бакъасса кIанттурду бикIайнутIий, Аллагьу Тааьланал халкьуннай цIими бувну, цIа рутаву хIалалсса, бунагь бакъасса тIулну дурну дур.

Магьар бишин жува мизитраву имамначIан ягу диндалул дурккучуначIан лагару, гъалатI къавхьуну, тIайлану кулпат сакин буваншиврул. Мугу тIайлар, цанчирча, магьар бишайни гъалатI хьурча, адимина ва хъамитайпа куннан ку хIалал къашайссар, архIал ялапар хъанан ихтияр дакъассар. Магьарданул кунна, цIа рутаврилгу дуссар циннасса шартIру. ЧIявуминнан ми кIулну къадикIай, му хъинну нигьачIийсса кIанури.

ЦIа рутаврин шариаьтраву «тIалакь» учайссар. Магьар личIи шайссар ласнал щарссанихь цIа рутаврил махъру учаврийну, ганал увкумур бавсса бардулт бунугу, бакъанугу, щарссанин баярчагу, къабаярчагу.

ТIалакьрал махъру бикIайссар кIива журасса: тIайланнасса мяъна дусса, яни цамур куццуй бувчIин къабюхъайсса ва кIира-шанна мяъна дусса. ТIайланнасса мяъналул махъру укунссар масала, «на вин тIалакь дулав», «ина личIи бувссара» ва м.ц. Укунсса мукъурттийн «сарихI» учайссар. СарихIсса тIалакь дуллусса ласнал ци пикри, ци ният диркIхьурчагу, магьар личIи шайссар.

КIира мяъна дусса тIалакьрал мукъурттийн учайссар «кинаят». Масала, «вила шаппай насу», «нитти-буттачIан насу», «на ина итабакьлай ура». Вайннуха лавхьхьусса махъру ласнал учирча, хIисавравун ласайссар ганал нанижат. ТIалакь дулунсса ниятрай увкуну бивкIхьурча, магьар личIи шайссар.

Ласнахь ихтияр дуссар шанна тIалакь дулун. Ца ягу кIира дуллусса чIумал, ганаща хьунтIиссар щарсса зана дитан, шаннагу дулурча, махъунмайсса ххуллу къаличIайссар. Ца цIа руртун, яла щарсса зана диртманачIа ялагу кIира тIалакь личIайссар, кIира руртманачIа ялагу ца личIайссар. Шаннагу рутарча, царагу къалирчIун, щарсса зана дитан къашайссар.

Сситтуву, ягу увччу хьуну дуллусса тIалакьгу хIисавссар, мукунсса тагьардануву ласнал шанна тIалакь дулурча, кулпат лияйссар. Мунияту, аьлимтурал маслихIат буллай бур, чара къаливчIсса чIумалгума, анавар къабувккун, ца тIалакь дуллуну, пикри бувансса чIун дитаван, яла пашман хьун къабагьаншиврул.

Цукуннугу, ласнал зумату тIалакьрал махъру личиннин, гава магьар бишайни кунма, имамнащал, диндалул аьлимчунащал маслихIат ккаккарча хъинссар. ЦIа рутлатисса махъ увкусса чIумалгу, имамначIан лавгун, цала дянивсса магьар личIи хьуну бурив, бакъарив мяйжан буван аьркинссар. Мукун дурус къабарча, магьар бакъанува бусса ххай архIал яхъанан ягу бунува бакъасса ххай личIи хьуну бикIан бюхъайссар.

 

ЦIа рутаврил шартIирдая балжину бусанну хъиривсса номердай.

 

Аьбдуллагь МухIамадов

2026-09-01 (Рабиуль-Авваль 1448 ш.) №9.


Заннайн мютIисса кулпат

Кулпатрал оьрмулуву хъунмасса кIану бугьлагьиссар ласнал ва щарссанил дянивсса дакьаврил (гармониялул). Мунил хъунмур биялагу хъаннихьри. Ва макьалалуву бусанну цаппара маслихIатру, кулпат дакьаврил хIалданийн бучIан баву бигьа дуллалисса, цанчирча, мукунсса кулпатраву паракьатшиву, рахIатшиву ва...


ДакIнивусса загьру

ХьхьичIазаманнай ца душ щар хьуну, ласнал къатлуву ласнал ниттищал яхъанай бивкIун бур, ганиха къуллугъ буллай. Амма ласнал ниттил мудан ганий аьй-бювкьурду дуллай, яхI буван къабюхълай бивкIун бур. ХIукму бувну бур ласнал ниттин загьру буллуну дирчIан дуван.   Душ лавгун бур базаллуву...


Хъинсса тIул-тIабиаьтраясса калимарду

Хъинсса тIул-тIабиаьтран хас бувну буссар тамансса, мусил багьасса махъру. Шикку чичинну миннувасса цаппара, гъафлатравун дахьларгсса дакIру кIукIлу хьуну, хъинсса тIуллу дуллан кIункIу дуваншиврул:   МухIаммад Идавсихь ﷺ цIувххуссар: «Бусурманнава цала диндалуву яла узданма...


Дуклаки оьрчIал нитти-буттан кумагран

ОьрчIру хъуни баву – ца чулуха захIматсса ва жаваблувшиву хъуннасса, вамур чулухагу ххарисса даву дур. Гьарцагу инсаннан ччиссар цала оьрчI-душ талихIрайн бувккун, дурккусса инсан хьуну. Аммарив чIявуминнан мукунсса хьуншиврул ци дуллан аьркинссарив кIулну къабикIай. На хIадур бував дуклаки оьрчIру...


ТIайла буккан ва хьуна бакьин

Аллагьнал ﷻ халкь ляхъан бувну бур, цайва бивхьусса амрурду биттур буллай, дакIурдивусса мурадирттайн билланшиврул. Аллагьнал ﷻ амрурдугу так дин-чаклийну къуртал къашайссар, ми амрурдал вивлавсун буссар инсаннал щалва оьрму. Оьрмулул мутталий инсаннан чIявуну аьрххи-ссапарданийн уккан багьай....