Тарбия дулаву – куртIсса элму
ОьрчIан ххуйсса тарбия дулаву – хъинну куртIсса элмуну ккалли дуван бучIир. Микку нитти-буттая аьркинссар гьарзасса ччаву ва хъуннасса ссавур – ва цумацаннангу кIулсса зад бур. Гьарцаманал умудгу – цалва оьрчIру талихIрайн буккаву, оьрмулуву тIайлабацIу шаву. Аммарив, жува ца-ца чIумал личIару чIивисса инсаннал дакIнивунсса кIула лякъин къабюхълай, цукунсса ша ласунссарив къакIулну ягу оьрчIру тарбия баврих личIисса къулагъас къадуллай. ТIайлар, жувагу гьарца чулуха камилсса бакъару, амма жунма аьркинссар жулва оьрчIру ххаллилсса, бусравсса, ххуйсса хасият дусса, аслийсса хьунмур буллан.
Тамансса психологтурал ва саняткартурал увкумунил ва чивчумунил хъиривлаяву дурну, на ва макьала сакин дував, оьрчIру буминнан ка-кумагну хьунссар, чIявусса гъалатIирттая буруччинссар тIисса умудрай.
Шинавун бияннин
Вана вил канихь ссихьу кунмасса оьрчI. Амма ганаву цIанара щаллусса аьлам, кIул дакъасса ляличIсса дуниял дуссар. ЦIана га хъинну заэвссар, мудан аякьа аьркинссар: дукра дулун, шанаши уван, шюшин ва м.ц. Психологтурал тIимунин бувну, ва оьрмулувусса оьрчIан агьамсса, чара бакъасса задру – нитти-буттал чурххаясса гъелишиву ва асаршинарайсса къулагъас. Ганащал гъалгъа буллан, пиш тIун аьркинссар. АьтIий кьаитан къабучIиссар. Чара бакъа гьаз уллан, канил угьлангу аьркинссар. Мукун къабулларча, чансса хъуна шайхту мудан ниттийн оьвтIисса, нину чIарав ччисса хьунтIиссар. Ца шинал оьрмулувун бияннинсса оьрчIаву нитти-буттал бишин аьркинссар цIакьсса гьану: «ина нитти-буттан ва уссу-суннан ххирассара, агьамссара, аьркинссара», - тIисса.
1-3 шин
Ва оьрмулувусса зул оьрчIан яла ххирамину хьунтIиссар «къаданна», «къачча», «къарязира» тIисса махъру. Цанчирча, мунал дакIнил кьамул къабуллалиссар щил-бунугу увкумур баву. Цир буван аьркинсса? ОьрчIал къарязишиву кьамул дувара, акъахьурча, хъуна шайхту му бигьану цайминнал биялалухун лагайсса инсан хьунтIиссар.
ОьрчIал ттюнгъашиву ва тарсшиву гъагъан дуллалаву – нитти-буттал хъунмасса гъалатIри. ОьрчIан ци ччиссарив кIул буван лахьхьияра. «АьматIра», «паракьат хьу» тIисса махъру хъама битияра. Миннащал маталарди, тIуркIулийн кIура баян бувну паракьат бувара. Амма къабучIиссар гайннал зува канихьхьун ласун битан. Масала, оьрчI ур аьтIий, пулансса игрушка машан ласи тIий, цIана га ласун къахьунтIишиву бувчIлайгу бакъар. ОьрчI паракьат хъанай акъар. Ци буванну? Га паракьат уваншиврул ласуннув игрушка? Ласурча, чIивитIун бувчIинтIиссар аьтIий ччимур мурадрайн иян бюхъантIишиву. Мунияту нитти-буттал «къа» учирча (къаласунну, къагьанну, къаданну), му мукъуй кьянкьану бацIан аьркинссар, оьрчIангу му кIулну бикIан аьркинссар. Ягу цамур масала, оьрчI дукра къаканай, мультфильм ккаккан ччай ур. «Каша дукарча, мультик ккаккан итанна», – тIун къабучIиссар, мукун къатIайлассар.
3-5 шин
ДуркIунни оьрчIал цивппа чийх къабуккайсса, чийн хъар къашайсса бушиву ккаккан буллан ччисса чIун. Битияра ми цавувагу гуж-кьуват, гьунар-пагьму бушиву бувчIин, амма гъалатI къахьун зувагу чIарав бацIияра, кумаг бувара. Масала, душ бухьурча цинна дукра дуванна тIий, дувара ганищал архIал, кумагчитал хьуну. ОьрчI цува янна лаххана тIий ухьурча, лаххича. Мукунни миннан лахьхьинтIисса оьрмулуву агьамсса хIукмурду буллан ва аьркинмур язи дугьлан. Яла агьаммургу – укунсса оьрмулуву дуллалимуниву гъалатIру буллай оьрчIан лахьхьинтIиссар хъуна хьувкун цалва оьрмулуву цайминнал бияла бакъа агьамсса хIукмурду буллан.
5-7 шин
Ва оьрмулуву оьрчIаву сакин шайссар чIяруми инсаншиврул дазурду. Мунал дакIнивумуних, гъирамуних нитти-буттал хъуннасса къулагъас дуван аьркинссар. Миккува бару бишин аьркинссар, ганан ччимунил цанма ягу чIаравминнан зарал къабуваншиврул. Ва оьрмулуву оьрчI цIусса, цанма къакIулсса тагьарданувун агьайссар – школалий ачайссар. АрхIал дуклакиминнал дянив цалламур сий дугьан бюхъаншиврул оьрчIан кIулну бикIан аьркинссар цува нитти-буттан ва хъуними уссу-ссуннан ххирашиву, агьамшиву. Ганал дакIнивусса ххаришивугу, пашманшивугу сан къадурну кьаитан къабучIиссар, мунил дакIнийн щаву диян дувайссар, цана цува кьюкьалану, цайминнаяр лагьну чIалан икIайссар.
7-9 шин
Ва оьрмулувусса оьрчIал хьхьичI нитти-буттал сий яларай дагьан дитан къабучIиссар. Мунияту къабучIиссар оьрчI тарбия аврия махълил хъанан, ччи-ччимур буллай кьаитан ягу гайннал бияла гъагъан бувну гужрай мютIи уллан. Мукун мютIи увсса оьрчI хъуна шайхту цахлува цува уккан къашайсса, комплексру бусса, бажар бакъасса, захIматшивурттава лайкьну уккан къашайсса хьунтIиссар. Мукунсса оьрчIая шайсса бур оьрмулуву цала кIану лякъин къашайсса инсантал. Цири буван аьркинсса? Бихьлахьи оьрчIай жаваблувсса бигарду, гайннал пагьму-гьунарду цIакь хьунмур буллали. Цува нитти-буттал акъа къабучIисса кумагчину чIалачIи увара.
10-12 шин
Утти лахьхьияра оьрчIащал зула архIалманащал кунма гъалгъа тIун. ОьрчIан чIалан аьркинссар цувагу хъунасса, сий дусса, махъ нанисса инсан ушиву, му хасият оьрмулуву ганан хъинсса кумагчину хьунтIиссар. Дяъви къабуллай бувчIин буллали, аски къауллай чIарав бацIияра, яхI гъагъан къабуллай кумаг бувара. ТIааьн бакъасса иш хьусса чIумал мунил багьана ци бивкIссарив оьрчIащал архIал ххал бигьияра.
КIулну бикIи, 10 шинал оьрмулуву оьрчIру байбишайссар нитти-буттал дурмур дуллай, гайнная багьу-бизу, хасият ласайссар. Мунияту, хьхьичIва-хьхьичI зулва ялув бацIияра, оьрчIан цукунсса эбрат ккаккан дуллалиссарув пикри бувара.
12-15 шин
Зул оьрчI чIава жагьилнал оьрмулучIан гъан хьунни. Цири буван аьркинсса? Утти миннащал бувайсса ихтилат гъелину, паракьатну, хъунасса инсаннащал кунма бувара. Зул чIивитIу утти чIивитIу акъар. Амма ва оьрмулувугу кьянкьашиву хьхьара дуван къабучIиссар, нигьачIисса, оьрчIру бигьану бяйкьу ххуллийх ччех бикIайсса чIунни. Ккаккан бувара ганайн вихшала дихьлахьишиву, оьрчIал телефон ягу сумка ххилтIу мабулларди. Гайннан дакI хьунсса махъру тIутIияра: «ца ххарирахха ттула укунсса душ буну, ххуйсса, аькьлу бусса; ва ттул арснал хъиншиву, ттул кумагчи ва м.ц.». Мукунсса мукъурттил оьрчIавун тав, гъира, шавкь дутайссар.
ТIайлабацIу баннав!
