“Кув бахьтта, кув буртти...”
ДуркIунни бусурманнал диндалул ца ттарцIну, Аллагьнайн ﷻ мютIишиврул ва камилсса имандалул лишанну хъанахъисса ХIаж бувайсса чIун. Му буван талихI хьунни цаппара жулва уссурваран ва ссурваран. Оьрмулуву цал бунугу ХIаж баву ялувссар гьарцама каши, аькьлу ва чурххал цIуллушиву дусса, балугърал оьрмулувун ивсса, бусурмансса инсаннай.
МухIаммад Идавс ﷺ махъва-махъсса ХIаж буллай Аьрафа зунттуй авцуIсса чIумал Аллагь Тааьланал гьан бувссар укунсса мяъналул аят: «ХIакьину На зун камил дував диндалул низамру ва Ттула ЦIими. Зун дуллусса дингу – Исламри» («Аль-Маида» суралул 3-мур аят).
Цамур аятраву увкуну бур (мяъна): «Халкьуннан баян бува ХIаж буллан аьркиншиву: ми бучIантIиссар кув бахьтта, кув буртти – арх-архсса билаятирттая» («Аль-ХIажж» суралул 27-мур аят).
Идавсил ﷺ увкуссар: «Оьккисса махъ зумату буккан къабувну, бунагьсса тIул къадурну ХIаж бувманал циняв бунагьру багъишла битантIиссар, му цувагу ниттил увсса кьини куна бунагьирттая марцI хьунтIиссар». «ЩяйтIан царагу кьини мукун баябурну, аски-кьадарну, кьювкьуну къабикIайссар ХIаж буллалими Аьрафалул зунттуй бавцIусса чIумал кунма». Мукун циванни учирча, щяйтIаннун чIалан бикIайссар ми хIажитурайн ликлакисса цIимирду ва багъишла битлатисса гайннал бунагьру, цанчирча, буссар так Аьрафалул кьини Аьрафа зунттуй бацIаврийну бакъа багъишла къабитайсса бунагьру.
ХIадисраву увкуну бур: «Аллагьнал ﷻ кьамул бувсса ХIажлил кьимат лахъссар ва дунияллуяргу, ваниву думунияргу. Мукун ХIаж бувманансса мархIаматгу – так Алжан».
Идавсил ﷺ ялагу увкуну бур: «ХIаж ягу Оьмра буллалими – Аллагьнал ﷻ хъамалли. Гайннал чIа кумур Заннал дулунтIиссар, тавба дуварча гай багъишла битантIиссар, гайннал дуаьртту ва цайминнаха бувсса шафааьт кьамул бувантIиссар».
Идавсил ﷺ укунсса дуаьгу дурссар: «Я Аллагь, ХIаж буллалиманалгу мунал дуаь дуллалиманалгу бунагьру багъишла бити», - куну.
«Яла хъунама бунагькар – Аьрафалул кьини Аьрафа зунттуйгу авцIуну, Аллагьнал ﷻ цалва бунагьру багъишла къабивтшиврун ккалли буллалимари», – куну бур.
Ибну Аьббаслул бувсун бур МухIаммад Идавсил увкусса махъру: «Гьарца кьини Кяъбалийн ликкан бувайссар 120 рахIмат: ряхцIалва – ганил лагма тIаваф дуллалиминнан, мукьцIалва – чакру буллалиминнан, кьува – Кяъбалух буруглагиминнан».
Ялагу хIадисраву увкуну бур: «Бюхъайкун чIяруну Кяъбалул лагма тIаваф дуллали. Му яла хъинмур, ххаришиву дулаймур, Кьиямасса кьини зула чичрурдал луттирдаву лякъинмур аьмалли». Муниятур Маккалив бувххукун, цалчинна цалчин суннатсса (ХIаж бавривун къадуххайсса) таваф дувайсса.
Аьлимтурал увкуну бур: «Аьрафалий авцIусса ца инсаннал бунагьру Аллагьнал ﷻ багъишла битайхту, гикку бавцIусса гьарцанналссагу багъишла битайссар».
ХьхьичIавасса салихIсса инсантурал аьдат диркIун дур ХIажлия зана хьуми хьуна бакьин анавар бувккун, гайннал ненттабакIрайн ппайгу увкуну, цахара дуаь дувара куну миннат бувайсса.
ХIадисраву увкуну бур: «Ца шинах куннил хъирив кув ХIаж ва Оьмра бувма уруччайссар мис-киншивруя ва бунагьирттая…» (Тирмизи).
Макка-Мадиналул ххаллилшиву
ХIадисраву увкуну бур: «Кяъбалул ЛухIи Чару (ХIажаруль-Асвад) – Алжаннул якьутри (яхонт). Кьиямасса кьини ганил барашинна дувантIиссар Аллагьнал ﷻ оьвчаву кьамул дурну ганийн ка ларминнаха».
МухIаммад Идавсил ﷺ ЛухIи Чарийн чIявуну ппай учайсса бивкIссар. Варанттуй буртти тIаваф дуллалисса чIумал цала канихьсса аьсав Чарийн лаян дурну яла аьсаврайн ппай учайсса бивкIссар.
Халиф Оьмардул ЛухIи Чарийн ппайгу куну увкуссар: «Ттун кIулли ина чару бушиву, вияту цукунчIавсса зарал ягу хайр бакъашиву. На вийн ппайгу къаучинссия, ттула яруннин Идавсил ﷺ вийн ппай тIий къаккавкссания».
ХIасан аль-Басрил увкуну бур: «Шикку дургьусса зума азарда зумалун ккаллиссар, цадакьалун дуллусса ца диргьам азаруннин ккаллиссар, гьарца бувсса хъинбалагу азарилва хъун шайссар».
Мува куццуй, Маккалив бувсса бунагьирттал оьшивугу хъинну хъуннассар. Ибну Масъоьдлул увкуссар: «Цавагу кIанттай бунагьсса тIул дуван дурсса ниятрах танмихI къабувайссар, так Маккалив личIаннин. Мунин далилнугу хъанахъиссар Аллагьнал ﷺ Калам (мяъна): "МютIи къахьун ният дурманан танмихI бувантIиссар"» («Аль-ХIажж» суралул 25-мур аят).
Мадиналив бурмунил чиригу хъинну хъунмассар. Идавсил ﷺ увкуссар: «Мадиналивсса мизитраву бувсса ца чак цайминнувусса азарва чак кунмассар (Маккаливсса мизит личIаннин). Мадиналив бувсса гьарца хъинсса аьмал чичайссар азарва кунма».