Чакливу ччанну цукун бишайссар?

Чакливу ччанну цукун бишайссар?

Чакливу ччанну цукун бишайссар?

 

Жунма кIулсса куццуй, чаклил ца рукну хъанахъиссар ивзун авцIуну «АльхIам» буккаву. Цайми рукнурдал кунна, ацIаврилгу дуссар цила низам. Чак буллалисса чIумал ца-цавайннал ччанну цанничIан ца гъанну бишай, цайминналлив хъиннува арх буллан бикIай.

 

Цукунни тIайлану бишин аьркинсса ччанну?

Шафии мазгьабраву машгьурсса аьлимчу Ибну ХIажар аль-Гьайтаминал «ТухIфатуль-мухIтаж» тIисса луттираву му масалалул хIакъираву чивчуну бур: «Чакливу ччаннал дянив ца аьнтлил (пядь) манзил битаву хъинссар. Жуярва хьхьичIсса аьлимталгу му ишираву ца мукъуйн бувкIун, ччанну ца аьнтлил манзилданий бивхьуну хъинссар увкуссар».

Цама цIа дурксса аьлимчу АьбдулхIамид аш-Ширванил «ТухIфатуль-мухIтаж» тIисса луттираву увкумур укун бувчIин бувну бур: «Ччаннал дянив ца аьнт дитан аьркинссар тIисса чIумал, му гьарца инсаннал цала-цала аьнтлийну дуцин къааьркинссарча, дянивну ласун аьркинссар (20-25 см). («ХIашият аш-Ширвани»).

Ва луттираву ялагу чивчуну бур имам МухIаммад ар-Рамлинал махъру: «Чакливу ччанну хъиннува гъанну бишаву ягу ца ччан гамунияр хьхьичIун буккан бувну ацIаву къахъинссар» («ХIашият аш-Ширвани»)

ХIанафи мазгьабрал аьлимчу Ибну Аьбидиннул чивчусса машгьрусса «Радд аль-Мухтар» тIисса луттираву увкуну бур: «Чакливу ччаннал дянив мукьва кIиссурал манзил кьабитаву хъинссар, цанчирча мукун авцIукун, чакливу хIузур бугьан, иминну ацIан бигьану бикIайнутIий. АсхIабтурал чакливу цала ччаннал кьюрщалтту куннал куннайн лаян дувайва тIисса хIадисрая тIурча, му жямат чаклийн багьайсса масалари. Мунил мяънагу – мий куннал чIарав ку бавцIуну бивкIшиву бувчIин буллалиссар».

ХIанафи мазгьабрал цама аьлимчу Бадруддин аль-Аьйнил «Аль-Биная» тIисса луттиравугу Ибну Аьбидинул куннасса жаваб дуллуну дур.

Малики мазгьабраву яла машгьурсса аьлимтуравасса аль-Дусукьинал чивчуну бур: «Чакливу ччанну хъиннува гъанну, дянив манзил кьакъабивтун бишаву къахъинссар. Мува куццуй, хъиннува арх бавугу къахъинссар. Ччаннал дянив хъун бакъасса манзил битарча хъинссар. («аш-ШархIуль-Кабир»).

ХIанбали мазгьабрал аьлимчу ибн Кьуддама аль-Макьдисил «Аль-Мугъни» тIисса луттираву увкуну бур: «Чакливу бакIччанну рахIатну, бахчу бакъа бишаву хъинссар – хъиннува гъангу хъиннува архгу къабувну».

Шикку чивчумунива жунма бувчIлай бур диндалул аьлимтурал дянив чакливу ччанну бишаврил хIакъираву шанма махъ, шанма пикри бушиву:

      1. Шафии мазгьаб: чакливу ччанну ца аьнтлил (20–25 см) архшиврий бивхьуну хъинссар.
      2. ХIанафи мазгьаб: чакливу ччанну мукьва кIиссурал архшиврий бивхьуну хъинссар.
      3. Малики ва ХIанбали мазгьабру: ччанну рахIатсса тагьарданий, хъиннува архгу, хъиннува гъангу къабувну бивхьуну хъинссар.

Вай мукъурттийн бувну, арамтуннангу хъаннингу, оьрмулул жагьилминнангу бугьараминнангу, чурххал загълунминнангу илтIаминнангу, жямат-чакливугу цалвалу булламунивугу ччанну бивхьуну хъинссар кIа ялув чивчусса куццуй. Мукуна тIий ур цIанасса заманнул аьлимчу Вагьбат аз-Зугьайли («Аль-Фикгьуль-ислами ва адиллатугьу»).

Шикку булун бюхъай суал, имам аль-Бухарил ва цаймигу мухIаддистурал бувсусса хIадисраву тIимур цукун бувчIин аьркинссар: «Жун ккаккайва жямат чакливу ца-цавайннал цала чIаравманал ччаннал кьюрщалттуйн цала ччаннал кьюрщалу лаян дуллай».

Ва суалланухьхьун жаваб дуллуну дур сий дусса аьлимчу, мухIаддис Нурруддин аль-Итрдул «Иълам аль-Анам» тIисса, Ибн ХIажар аль-Аьскьаланил «Булугъ аль-Марам» тIисса лу бувчIин буллалисса луттираву:

«ЦIанасса заманнай ца-цавай инсантал бур бяйкьуну, жямат-чакливу куннал куннайн хъачIру лаян даву къагьассар, ччаннугу лаян буван аьркинссар тIий. Миннал ччанну лаян бувай, хъачIру лаян къадуварчагума, акъахьурча суннат биттур баврин къаккаллисса ххай. Миннал далилну буцай ва хIадис: «Жун ккаккайва жямат чакливу ца-цавайннал цала чIаравманал ччаннал кьюрщалттуйн цала ччаннал кьюрщалу лаян дуллай». Амма хIакьмур укунссар: ва хIадисрава миннал ласлалисса мяъна ласун къааьркинссар, цанчирча, хъинну чIявусса хIадисирттаву бувсун бур жямат-чакливу чIарав авцIуманал хъачIрайн вила хъачI щун дурну ацIан аьркиншиву, кьюрщалтру щун дуллан къааьркиншиву.

Ца-цавай асхIабтурал Идавсил ﷺ увкумур бавриву гужну хъит-хIарачат буллай, чакливу хъиннува лавну, гъапIкуну бацIлай бивкIссар, мунияту, миннал цала хъачIругу ччаннал кьюрщалттугу чIаравманайн лаллай диркIссар. Цамур куццуй учин, жямат чакливу бавцIусса чIумал яла агьаммур иш – хъачIру лаян давури, ччанну лаян баврил хъуннасса агьамшиву дакъассар.

Ялагу хIисавравун ласун аьркинссар, асхIабтал хъинну илтIасса бивкIшиву, мунияту миннал хъачIру лаян дувайхту, цийнува цивппа ччаннугу лаяйсса бивкIшиву («Иълам аль-Анам»).

Ва хIадис укунмасса мяъналий бувчIин бувну бур Ибну ХIажар аль-Аскьаланил «ФатхIул-Бари» тIисса луттиравугу.

Ибн ХIажар аль-Гьайтамил «Тухфат аль-мухтадж» тIисса луттираву ва АьбдулхIамид аш-Ширванинал чивчуну бур: «Жямат-чаклих ляличIисса хъунмасса чири шаврил ца шартI хъанахъиссар – ххуттаву ццунну, гъапIкуну, лавну бацIаву, амма куннахун ку бахкъачилай ва миннал дянив цаманаща ацIан къахьунсса манзилланий».

Вай аьлимтурал чивчусса луттирдава укунсса хIасил ласун бюхълай бур: «Жямат чакливу кьуния аруйлва даражалул лавайсса чири хьуншиврул, куннайн куннал ччанну ягу хъачIру лаян дуван аьркинссар тIисса шартI дакъассар.

 

М. АхIмадов

 

 

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


АхIмакьманал лишан

ХьхьичIазаманнай ца аькьлукар най ивкIун ур цала иширттай Бухаралив. Ганан ххуллул гьалмахчуну бакIрайн агьну ур хъинну маз чIявусса адимина. Ганал аькьлукарнахьхьун чIявусса суаллу буллай, жаваб дулуннин къаавцIуну, цала ва цайминнал оьрмурдавасса ишругу буслай, ивкIун ур.   Акьлукар...


Оьрмулуву яла агьаммур

Жунма гьарцаннан кIулну бикIан аьркинссар жува ва дунияллийн циван бувкссарув. ЧIявусса инсантал, хаснува философтал, бикIай луглай оьрмулул мурадрах, амма инсаннал аькьлулул ссуссукьушиврул цIаний, цала дакIнин ччимур оьрмулул мурад бухьунссар тIисса хIукмулийн бучIай.   Миннахь цIуххирча,...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...