Чумартшиврул ва инсапрал даража

Чумартшиврул ва инсапрал даража

Чумартшиврул ва инсапрал даража

Циняв бусурманнал ниттил – Аьишал  бувсун бур Идавсияту ﷺ укунсса хIадис: «Ка тIиртIусса, чумартсса инсан гъанссар АллагьначIан ﷻ, халкьунначIан ва Алжаннавун, му Дужжагьирая архссар. Мяшма тIурча, архссар Аллагьная ﷻ, халкьунная ва Алжаннуя, ДужжагьирачIан гъанссар. Аьвамсса унугу сахаватсса инсан Аллагьнан ﷻ ххирассар чIярусса эбадатру дуллалисса мяшманаяр». Ялагу Идавсил ﷺ увкуну бур: «Дуллалисса ка хъинссар ласласимунияр». Бишр ибн ХIарислул  увкуну бур: «Мяшсса инсаннайн ябитаврил дакI чалухъ дувайссар».

 

Бувсун бур ца чIумал бусурманнал халиф Аьли ибн АбутIалиб аьтIун ивкIшиву. Ганахь цIувххуну бур: «Ина циван аьтIиссара?» – куну. «Ттул къатлувун хъамаличу къаувххун нюжмар хьунни. На нигьа увсун ура мунийну нава Аллагьнал кьюкьин къауван», – дуллуну дур жаваб. АсхIаб Анас бин Маликлул  увкуссар тIар: «Къатраясса закятну ккаллиссар гиву хъамаличу кьамул уван личIи бувсса къатта битаву».

 

 

Чумартшивруясса ва инсапраясса исвагьисса махъру

  1. Ца аьлимчунал увкуссар: «Ттун къаххирар ттучIана чIа тIий увкIма зана итаву. Цанчирча, га уздансса инсан ухьурча, ттуща хьунтIий бур ганал узданшиву дуруччин; лавмартсса, учIиакъасса ухьурча, ттула узданшиву ганая дуруччин».
  2. «ХхаллилманачIан хъамаличугу ххаллилсса учIайссар», – куну бур.
  3. Ибрагьим аль-Жунайдлул увкуссар: «Дуссар уздансса инсаннал чара бакъа биттур дуллан аьркинсса мукьра аьдат, сайки цува паччахI ухьурчагума: бутта ялун уххайхту лувату изаву, хъамаличунаха хIурмат баву, цува дук-лакисса диндалул аьлимчунаха къуллугъ баву, цанма къакIулмур кIулманахь цIуххаву».
  4. Аьбдуллагь ибн Мубараклул увкуссар: «Цаманал хъуслийн тамахI къабихьлахьиманал дакIнил сахаватшиврул даража лавайссар цаламур хъус цадакьалун дуллалиманал сахаватшивунияр». Цаманал дуллалимур къачча учаву, кьамул къадаву хъинссар цала хъуслия цадакьа баврияр».

 

Виричушивруясса, инсапраясса ва сахаватшивруясса бусаларду

ЖучIанма бивну бур хьхьи-чIавасса салихIинтураясса бусаларду, гайннал иман-инсапрал ва чумартшиврул даража аьлтту буллалисса.

  1. Щейх Джунайд аль-Багъдадинал заманнай Гъулам Халил тIисса адиминал бугьтан бувну, бакъу бивхьуну бивкIун бур цаппара суфитурай. ПаччахIнал амру бувну бур гай суфийтурал бакIру дичара, куну. Миннавату так Джунайд аль-Багъдади кьаивтун ур ка къарщуну, му шариаьтрал (фикьгьилул) аьлимчув ивкIунтIий. Мунал гьалмахтал Шагьгьам, Ракъам, Ан-Нурий ва цаймигу бувгьуну бур. Миннал хьхьичIун бувтун бур бакIру дичайни лув бутайсса бурчу. Микку анаварну хьхьичIун увккун ур Ан-Нурий. Жалладнал (бакIру кьукьу) ганахь цIувххуну бур: «Инава чун анавар уклай уссарав кIуллив?» Ганал бувсун бур цанма кIулшиву. Жалладнал ялагу цIувххуну бур: «Ина бивкIу кьамул буван анавар уккан ссал увра?» Ан-Нурийл увкуну бур: «Ттун ччай бур ттула гьалмахтал ттуярва чанссавагу лахъисса мутталий яхьуну». МахIаттал хьусса жалладнал мунал махъру паччахIнайн баян бувну бур. Халифналгу бувгьумий гьан бувну бур кьадиначIан, диван бувну, миннай ци аьй дурив кIул дуван. Кьадинал буллусса циняв суаллахьхьун миннаща щаллусса жавабру дулун бювхъуну бур. Диван бувну къуртал хьувкун, Ан-Нурийл укунсса махъру увкуну бур: «Аллагьнал ﷻ буссар цавай лагъарт, миннал щала оьрму – Заннайн ﷻ мютIийшивури, миннал бувайсса ихтилат – так Заннаяту ﷻ бувайссар». Ялагу ганал цаппара асар биянсса махъру увкуну бур, кьадинал иттату макь дурккун дур. Кьадинал увкуну бур халифнахь: «Вай халкь бяйкьусса ххуллийх най бухьурча, дунияллий цаягу инсан акъахьунссар тIайласса ххуллу бувгьусса».
  2. Буслай бур, Аьли ибн Фузайл тIисса аьлимчунал цанна аьркинмур ласайсса диркIун дур цува ялапар хъанахъисса махIлалийн бувкIсса машачитураща. Цаннал ганахь увкуну бур: «Ина базаллувун лавгссания, вища гьарзад шиккунияр лагьсса багьлун ласун хьунтIиссия». Аьлимчунал укунсса жаваб дуллуну дур: «Вай инсантал жула махIлалийн бувкIссар жуятува цанма хайр бияву умудрай».
  3. Абуль ХIасан аль-Бушанджи хIажатханттуву унува оьвтIун ивкIун ур цала мутааьлимнайн. Мутааьлим увкIукун, аьлимчунал цаятува гьухъа ливккун, ца пулансса мискинчунан булун гьан увну ур. Мунахь цIувххуну бур: «ХIажатханттува укканнин ссавур дуван къабучIиссияв?» – куну. «На дакI дарцIуну акъассияв гива увккукун ттула пикри баххана къахьунтIишиву», – увкуну бур Абуль ХIасаннул.
  4. Кьайс ибн Сааьдлухь цIувххуну бивкIун бур: «Вин вияра чумартсса инсангу ккавкссарив?» – куну. Жавабран ганал укунсса хавар бувсун бур: «Ца чIумал сапарданий бунува жу бавцIуссияв цавай инсантурачIа. Залуннал цала щарссанихь бувсуна хъамал бувкIшиву, яла лавгун ца варани бувцуну увкIуна. Жул хьхьичI гагу бивххун, ванин зунма ччимур бувара, куна. Гьунттимур кьини га увкIуна цамур варани бувцуну. Гава куццуй гагу бивххун, зунма ччимур бувара, куну лавгуна. Жу учарду: «Ина лахьхьу бивхсса варанттуя жу дахьра чан-кьансса дикI дукарду», – куну. «Хъамаллуран лахьхьурасса дукра дишайсса аьдат ттул дакъассар», – увкуна ганал. Жу ганачIа ялагу кIива-шанма гьантта бувссия, гужсса гъарал лачIлай бачин бюхълай бакъанутIий, ганалгу жун гьарца кьини ца-ца варани биххайва. Гъаралгу кьадагьну, жула ххуллийн бувккун бавчукун, жу ганал къатлуву ттуршва динаргу кьабивтун, щарссанихь увкуссия: «Вила ласнахь жу багъишла бити уча», – куну. Мичча лавгун мадарасса манзил бивтукун, жула хъирив агьну оьвтIисса инсаннал чIу бавуна: «БацIи, бацIи, мяшсса хъамал! Зу ттул хъамалушиннаран багьа бищардув?!» Жул хъирив лавукун, ганал увкуна: «Зу чара бакъа вай арцу махъуннай ласун аьркинссар!».
  5. Аьбдуллагь ибн Жаъфар ххуллийх най унува, игьалаган авцIуну ур чассагул мурхьирдал хIалу дусса кIанай. Гикку зий ивкIун ур лухIисса лагъ. Цаппара хIаллава га лагънан дукра ларсун бувкIун бур. Му чIумал чапарданул ялтту ххявххун багъравун ккаччи бувххун, лагънал хьхьичI бавцIуну бур. Ганалгу цала ччатIул гурга ккаччил хьхьичIун дуртун дур. Ккаччилгу мугьлат бакъа ччатI бувкуну бур. Ганал мува куццуй ливчIсса кIива ччатIгу бувтун бур ккаччил хьхьичIун. Ккаччил гайгу бувкуну бур. Аьбдуллагь ибн Жаъфардул цIувххуну бур лагънахь: «Вин залуннал кьинилун циксса дукра дулай?» «Гай вин ккавксса шанма ччатI ттул хIакьинусса дукрая», – дуллуну дур жаваб. «Туну инава ккашилну ливчIун ккаччин циван дулав?» – цIувххуну бур Аьбдуллагьлул . Лагънал укунсса жаваб дуллуну дур: «Ва кIанттурдаву ккаччив къабикIайссар. Ттун чIалай бия га ккаччи архсса кIанттавату бувкIун, ккашилну бушиву, ттуща къавхьунни га ккашилну кьабитан». Аьбдуллагьлул  ялагу цIувххуну бур: «Утти ина хIакьину ци дуканна?» «ХIакьину на ккаший ссавур данна», – куну бур ганал. Яла Аьбдуллагьлул  увкуну бур: «Инсантал ттуй аьй дуллан бикIай, ина хъиннува чумартсса, ка тIиртIусса ура тIий. Амма ва инсан ттуяр чумартсса ур». Яла ганал га багърал заллу лявкъуну, ганаща гай мурхьру машан лавсун, лагъ тархъан итансса арцугу дуллуну, чассагул багъ га лагънан пишкаш бувну бур.
  6. МутIарриф ибн Шигьгьирдул увкуссар: «Щил-бунугу ттухь бувансса миннат-хIажат бусса чIумал, чагъарданий чивчуну ттухьхьун булара. Ттун ккарккун къаччиссар инсаннал лажиндарай миннатрал цIанийсса кьюкьалашиву».
  7. Аьли-асхIаблул арс ХIасаннучIан ца инсан увкIун ур цала мюхтажшиву щаллу дува тIий. ХIасаннул  ганан ххюцIалазарда диргьам ва ххюттуршра динар дуллуну, гай арцу гьаз дурну, ларсун ачинсса инсан угьи куну бур. Га лавгун, увцуну ур ца адимина. Яла ХIасаннул цала хъачIунттая ххирасса янна лирккун, ганахьхьун дуллуну дур: «Ва ттул чулухату ванансса харжри», – увкуну.
  8. Имам аш-Шафии бивкIулул шаний утту ивхьусса чIумал увкуну бур: «На ивкIукун, ттул чурх биссаву дуван пулансса адиминайн оьвчара!», – куну. Амма му чIумал га адимина архсса сапарданий ивкIун ур. Махъунай зана щейхту ганахь бувсун бур имамнал бувну бивкIсса аманатрая. Ганал цачIанма лавсун бучIан бувну бур имамнал чичрурду дусса даптар. Гайннуву чивчуну бивкIун бур имамнай арулцIалазарда диргьамрал бурж бивкIшиву. Га инсаннал буржгу лавхъун, увкуну бур: «Вари ттул чулухасса ванал жаназа диссаву», – куну.
  9. Сарий Ас-СакьатIи байрандалул кьини шавату увккун нанисса чIумал, ганан хьуна авкьуну ур хъинну лахъсса къуллугърайсса инсан. Сарийлул ганахьхун къачча-къаччайнма кунма ссалам буллуну бур. Ца инсаннал ганахь цIувххуну бур: «Га хъинну хIурмат бусса, ххаллилсса инсаннахьхьун ина мукссава дакI дакъа ссалам циван булав?» Сарийлул  увкуну бур: «Ттун га цурив ххуйну кIулли. ХIадисраву увкуну буссар: "КIия бусурманчу хьуна бавкьукун, миннайн дияйссар ттуршра хъиншиву. Миннувату урцIалла дулайссар ненттабакI тIивтIуну, ххарину уманан". Мунияту ттун ччай бия чIярумий хъиншивуртту ганайн диян дан».
  10. СалихIинтуравасса цаннал бувсун бур: «Ца хъинну дяркъусса кьини на увхссияв Бишр ибн Аль-ХIарислучIан . Ттун га лявкъуна кIюласса янналувух щяивкIун, дякъил зурзу тIий. На ганахь цIуххав: «Циняв халкь гъелисса янна лаххан хIарачат буллалисса чIумал ина мукун вила кьаркьалттуй зулму циван буллай ура?» Ганал увкуна: «Ттун дакIнин багьунни гъелисса янна ласун каши дакъасса мискин-пакьиртал. Ттуща цIана бюхълай бакъар гайннан кумаг бан. Мунияту на ура гайннащал архIал дякъил захIматшиву духIлай».

 

«СалихIминнал тIабиаьт» тIисса луттирава

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Нуххуву дурсса дуаь

Ибну Оьмардул бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия ﷺ бавсса хIадис (бусала): – Ца чIумал зуяр ччяни ялапар хъанай бивкIсса шама инсан аьрххилийн бувккун бур. Най бивну бур ца нуххучIан. Хьхьу дутан пикри хьуну, гивун бувххун бур. Му чIумал гужсса гъарал ларчIун, ххяллуя хъунмасса кьун багьну,...


Аькьлукарнал насихIатру

Ттизаманнул Сириянал диндалул аьлимчу АхIмад Шарифлул бувсун бур укунсса бусала.   Ца инсаннал цIувххуну бур аькьлукарнахь: «Инсантураву яла махIатталмур цумур хасиятри?» Аькьлукарнал жаваб дуллуну дур: Инсантуран оьрчIшиву бизар хьуну, анаварну хъуни хьун ччан бикIай, амма...


Мубараксса барз

Рамазан зурул даража Рамазан зурул хьхьичIра-хьхьичIсса хьхьу дуркIукун, Алжаннул хьулурду тIивтIуну, му барз гьаннин къалакьайссар. Дуржагьрал хьулурду лавкьуну, му барз гьаннин къатIитIайссар. ЩяйтIантал байщун бувайссар, иблислуй къатIа бишайссар. ЛивтIумий ххари шайссар, уттавамий рахIат...


БахIулул ва янил шаврил лишанну

Кьуръан ккалай инсантал хъин бувайминнал бусаврин бувну, хIакьинусса кьини халкьуннаву хъинну ишла хьуну бур бахIурду баву ва янил шаву. Ми иширттал хIакъираву инсантуран чIявучин тIайласса кIулшигу къадикIай. Мунияту, ва макьалалуву кIицI лаганну бахIу бувсса ягу янил хьусса инсан цукунсса...


Аллагьнал ﷻ рязишиву

Аллагь цаятува рязи хьуну къаччисса бусурманчу акъахьунссар, цанчирча инсаннал талихI мунивур бусса. Мунияту жува хIарачат бувару хъинсса тIуллу, хъинбаларду буллан. Шикку кIицI лаганну Аллагь Тааьланан ххирасса 10 аьмал.   Оьмур лиххан байсса хъинбала. Идавсил ﷺ увкуну бур:...