Ссалам ва калам

Ссалам ва калам

Бусурманчунан диндалул уссу хьуна авкьукун, сунналул тIалавшинна биттур дуллай «Ас-саламу аьлайкум» учайссар. Ссалам булаву суннатссар (бувну хъинссар), «вааьлайкум ас-салам» увкуну жаваб чара бакъа дулун аьркинссар.

 

Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зухьхьунма ссалам булайхту жаваб дулувара ганияр ххуйсса махъру увкуну, ягу чанма-чанну гукунмасса махъру увкуну» («ан-Нисаъ» суралул 86-мур аят). Ва аят аьлимтурал укун бувчIин бувну бур: «ас-саламу аьлайкум» увкуну ссалам булурча, жаваб «ва аьлайкум ас-салам ва рахIматуллагь» ягу «ва аьлайкум ас-салам ва рахIматуллагьи ва баракатугь» увкуну дулурча хъинссар.

Хьуна авкьуманахь «ас-саламу аьлайкум» учайхту жува ганан ккаккан дуллалиссару вихшалдарал ва мурахасшиврул лишан: «вин ттуяту зарал къабиянтIиссар» тIисса кунма. Ссалам булаву, яхши-хаш баву – мяърипатрал, духIиндалул лишанни, халкьуннал дянивсса арардал дайдихьури.

МухIаммад Идавсил ﷺ бувчIин бувссар ссалам булайсса ва ласайсса куц. Ганал насихIатру вив лавсун, асхIабтурал ва салихIинтурал цала ихтилат мудан ссаламрая байбишайсса бивкIссар. ХIакьинурив жунма хIисав шай чIаххурай яхъанахъисса, цачIу даврий зузисса агьалинал куннал куннахь бивзру-буруввагу къаучайсса кIанттурду бикIай. Жабирдул бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Цал ссалам, яла калам» (Тирмизи). Цамур куццуй учин, ихтилат буллай айишиннин ссалам булун аьркинссар.

Бусурманчунал исвагьисса аьмал-тIабиаьт ккаккан дуван аьркинссар цаманал къатлувун уххайнигу. ХьхьичIва-хьхьичI уххан ихтияр ласун аьркинссар, яла ссалам булайссар. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зула бакъасса къатравун ихтияр къаларсун ва гивуминнахьхьун ссалам къабуллуну мабуххари» («ан-Нур» суралул 27-му аят).

Га къатлуву инсантал бухьурча, гайннал ихтияр дулунтIиссар ва ссалам ласунтIиссар. Ихтияр къадулурча, буххан къабучIиссар. Бюхъайссар къатлул заллу хъамаличу кьамул уван хIадурну къаикIан, мунияту, кIура авну махъунай гьарча хъинссар.

Абу Муса аль-Ашъаьрил бувсун бур Идавсил ﷻ увкумур: «Уххан бучIирив куну шамилва цIухха, ихтияр дулурча – ухху, къадулурча – махъунай зана икIу» (аль-Бухари, Муслим).

Вай аятирттава ва хIадисирттава бувчIумунин бувну, багьлай бур ссаламгу буллуну, ихтияр цIуххин. Жаваб къадулурча, мичча гьан.

ХIадисраву бувсун бур ца инсан ИдавсичIан ﷺ увкIун, уххан ихтияр цIувххуну бур: «БучIирив ттун уххан?», – куну. Идавсил ﷺ цала къуллугъчинайн буюр бувну бур: «Насу та инсаннан лахьхьин бува цаманал къатлувун цукун уххан аьркинссарив!» Къуллугъчинал биттур бувну бур Идавсил ﷺ амру. Яла га инсаннал цIунил увкуну бур: «Ас-саламу аьлайкум, уххан бучIирив?». Яла Идавсил ﷺ ихтияр дуллуну дур (Абу Давуд).

Цама асхIабнал бувсун бур: «Ца чIумал на МухIаммад Идавсил ﷺ къатлувун ﷺ ссалам къабуллуну увхссияв. Ганал ттухь увкуна: «Зана икIуча: «Ас-саламу аьлайкум, бучIирив уххан?» – уча» (Тирмизи, Абу Давуд).

Имам Нававил «Аль-Азкар тIисса луттираву чивчуну бур: «Аьлимтурал увкуну бур цал ссалам булун, хъирив ихтияр цIуххин аьркинссар, куну. Амма бур цал ихтияр ласун яла ссалам булун аьркинссар тIиссагу. Цаппараннал тIимунин бувну, къатлувума чIалай ухьурча, цал ссалам булун аьркинссар, чIалай акъахьурча ихтияр ласун аьркинссар».

Амма яла тIайламурну имам Нававил ккалли бувну бур цалчинмур кьяйда – цал ссалам булаву, яла уххан бучIирив учаву.

 

НурмухIаммад Изудинов

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Яла хъинмур хъус...

34-мур бакI   Халкь хъинмунийн гьуз учин баву ва бунагьмуния буруччаву   Хъинмунийн кIункIу баву ва бунагьмуния буруччаву – хъинбаларду буллан буюр баву ва оьбала баврий къадагъа дишаву хъанахъиссар. Ибну Аьббаслул бувсун бур цала цIувххуну бивкIшиву МухIаммад Идавсихь ﷺ:...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Нуххуву дурсса дуаь

Ибну Оьмардул бувсун бур цанма МухIаммад Идавсия ﷺ бавсса хIадис (бусала): – Ца чIумал зуяр ччяни ялапар хъанай бивкIсса шама инсан аьрххилийн бувккун бур. Най бивну бур ца нуххучIан. Хьхьу дутан пикри хьуну, гивун бувххун бур. Му чIумал гужсса гъарал ларчIун, ххяллуя хъунмасса кьун багьну,...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...