Ссалам ва калам

Ссалам ва калам

Бусурманчунан диндалул уссу хьуна авкьукун, сунналул тIалавшинна биттур дуллай «Ас-саламу аьлайкум» учайссар. Ссалам булаву суннатссар (бувну хъинссар), «вааьлайкум ас-салам» увкуну жаваб чара бакъа дулун аьркинссар.

 

Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зухьхьунма ссалам булайхту жаваб дулувара ганияр ххуйсса махъру увкуну, ягу чанма-чанну гукунмасса махъру увкуну» («ан-Нисаъ» суралул 86-мур аят). Ва аят аьлимтурал укун бувчIин бувну бур: «ас-саламу аьлайкум» увкуну ссалам булурча, жаваб «ва аьлайкум ас-салам ва рахIматуллагь» ягу «ва аьлайкум ас-салам ва рахIматуллагьи ва баракатугь» увкуну дулурча хъинссар.

Хьуна авкьуманахь «ас-саламу аьлайкум» учайхту жува ганан ккаккан дуллалиссару вихшалдарал ва мурахасшиврул лишан: «вин ттуяту зарал къабиянтIиссар» тIисса кунма. Ссалам булаву, яхши-хаш баву – мяърипатрал, духIиндалул лишанни, халкьуннал дянивсса арардал дайдихьури.

МухIаммад Идавсил ﷺ бувчIин бувссар ссалам булайсса ва ласайсса куц. Ганал насихIатру вив лавсун, асхIабтурал ва салихIинтурал цала ихтилат мудан ссаламрая байбишайсса бивкIссар. ХIакьинурив жунма хIисав шай чIаххурай яхъанахъисса, цачIу даврий зузисса агьалинал куннал куннахь бивзру-буруввагу къаучайсса кIанттурду бикIай. Жабирдул бувсъсса хIадисраву увкуну бур: «Цал ссалам, яла калам» (Тирмизи). Цамур куццуй учин, ихтилат буллай айишиннин ссалам булун аьркинссар.

Бусурманчунал исвагьисса аьмал-тIабиаьт ккаккан дуван аьркинссар цаманал къатлувун уххайнигу. ХьхьичIва-хьхьичI уххан ихтияр ласун аьркинссар, яла ссалам булайссар. Кьуръандалуву увкуну бур (мяъна): «Зула бакъасса къатравун ихтияр къаларсун ва гивуминнахьхьун ссалам къабуллуну мабуххари» («ан-Нур» суралул 27-му аят).

Га къатлуву инсантал бухьурча, гайннал ихтияр дулунтIиссар ва ссалам ласунтIиссар. Ихтияр къадулурча, буххан къабучIиссар. Бюхъайссар къатлул заллу хъамаличу кьамул уван хIадурну къаикIан, мунияту, кIура авну махъунай гьарча хъинссар.

Абу Муса аль-Ашъаьрил бувсун бур Идавсил ﷻ увкумур: «Уххан бучIирив куну шамилва цIухха, ихтияр дулурча – ухху, къадулурча – махъунай зана икIу» (аль-Бухари, Муслим).

Вай аятирттава ва хIадисирттава бувчIумунин бувну, багьлай бур ссаламгу буллуну, ихтияр цIуххин. Жаваб къадулурча, мичча гьан.

ХIадисраву бувсун бур ца инсан ИдавсичIан ﷺ увкIун, уххан ихтияр цIувххуну бур: «БучIирив ттун уххан?», – куну. Идавсил ﷺ цала къуллугъчинайн буюр бувну бур: «Насу та инсаннан лахьхьин бува цаманал къатлувун цукун уххан аьркинссарив!» Къуллугъчинал биттур бувну бур Идавсил ﷺ амру. Яла га инсаннал цIунил увкуну бур: «Ас-саламу аьлайкум, уххан бучIирив?». Яла Идавсил ﷺ ихтияр дуллуну дур (Абу Давуд).

Цама асхIабнал бувсун бур: «Ца чIумал на МухIаммад Идавсил ﷺ къатлувун ﷺ ссалам къабуллуну увхссияв. Ганал ттухь увкуна: «Зана икIуча: «Ас-саламу аьлайкум, бучIирив уххан?» – уча» (Тирмизи, Абу Давуд).

Имам Нававил «Аль-Азкар тIисса луттираву чивчуну бур: «Аьлимтурал увкуну бур цал ссалам булун, хъирив ихтияр цIуххин аьркинссар, куну. Амма бур цал ихтияр ласун яла ссалам булун аьркинссар тIиссагу. Цаппараннал тIимунин бувну, къатлувума чIалай ухьурча, цал ссалам булун аьркинссар, чIалай акъахьурча ихтияр ласун аьркинссар».

Амма яла тIайламурну имам Нававил ккалли бувну бур цалчинмур кьяйда – цал ссалам булаву, яла уххан бучIирив учаву.

 

НурмухIаммад Изудинов

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


ЗанначIан гьаз дурсса кару

Цала дянивсса икьралдайн, кIулминнайн, соцсетирдайн чул бишлай аьдат хьусса халкьуннал дянив жунна чIявуну хъама дитай ца агьамсса низам: халкьуннайн букканнин цал Аллагьнайн ﷻ лабизан, дуаь дуван.   Ва укунмасса маслихIат бакъарча, бусурманчунал гьанусса мухIлухIин хъанахъиссар,...


ХIабибнал ﷺ дуниял кьадитаврил бусала

Ца хавар бусанда, вичIи дишара Кьуръан-хIадис бувсун къабувчIайминнан, Аьжам шеъри бувну ХIабиб ﷺ кIицI анда Цал шафааьт жунма бияйрив ккаккан. Муъжизатру буслай гъалгъа буварча, КIивагу иттату макь экьи лагай, Цув кIицI лагаврийну ихтилат барча, Вай кьянкьасса дакIру кIукIлу хьун...


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...


Лажинлякъул лишан

Инсаннахьхьун ядуван дуллусса задрайн «аманат» учайссар. Ва бур аьрабрава лакку мазравунгу цайми бусурман миллатирттал мазурдивунгу бувкIсса махъ.   Аманат тIисса махъ аьрабрая таржума бувайссар «буллусса махъ бугьаву, дакI тIайлашиву, вихшала» тIисса мяънардай....


Суал-жаваб

БучIиссарив жаназалул чак буван хьхьичI жаназа дакъанура. Жул шяравусса мизитраву мукунсса чак бувай гьарца нюжмар кьини. Мунин шариаьтраву цукунсса хIучча буссар? Имам Аль-Бухарил ва Муслимлул хIадисирттал луттирдавусса хIадисраву бувсун бур Эфиопиянал паччахI Наджаши ивкIусса хавар баяйхту...