Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Школалий тарихрал дарсирдай жухьва бусайва так Европанал цIа дурксса аьлимтурая, гайннал дурсса тIитIалардая. Аммарив гайннаяр ччянива аьрабнал хIукуматирттай элму хъинну хьхьичIуннайну диркIссар. Бусурман аьлимтурал дурсса тIитIаларду жува хIакьинусса кьинигу ишла дуллай буссару.

 

Масала, IX-мур ттуршукулийва Жабир ХIайян Абу Мусал тIивтIуссар атомру, ядерный реакция шайсса куц кIул бувссар.

VII-XIII ттуршукурдай бивкIссар бусурманнал элмулул Мусил замана. Му чIумал дунияллий яла хъуннамур хIукумат Аьрабнал халифатри диркIсса. Га заманнаву бусурманнал аьлимтурал, магьирсса саняткартурал дурссар тамансса тIитIавуртту, щалагу дунияллул наука ва маданият хьхьичIуннай шавриву хъунмасса кIану бувгьуссар. Камилсса даражалий диркIссар физика, химия, философия, архитектура, медицина ва цаймигу элмурду. Аьрабнал хьхьичIуннайшивурттая кумаг хьуссар щала дунияллийсса миллатирттал прогрессран.

859-ку шинал Марокколлал Фес тIисса шагьрулий тIивтIуссар Аль-Кьаравин тIисса университет, га хIакьинусса кьинигу зий буссар. Гиву дуклай бивкIссар личIи-личIисса билаятирттаясса, личIи-личIисса диндалул оьрчIру ва душру. Дуккаву диркIссар украсса, миски-гъаривминнан стипендиягу бивкIссар.

Аль-Кьаравин тIивтIуссар бусурмансса хъамитайпалул. Ганин цIа диркIссар ФатIима аль-Фигьри. ДакIнихтуну цила дингу ххирасса, элмулучIан кIункIу тIисса дакI дусса ФатIимал цила хъус харж дурссар ихIсандалунсса, чирилунсса давуртту дуллай. Му куццуй хьуссар университет Аль-Кьаравин.

Гиву дишайсса диркIссар личIи-личIисса дарсру: дин-ислам, грамматика, мазру, медицина, математика, астрономия, география, тарих ва цаймигу.

Аль-Кьаравиндалул библиотекалуву яла хьхьичIавамур ва кьимат лахъмур лу бур «Муваттаъ» – МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулиясса, ганал хIадисру чивчусса лу, Малик ибн Анаслул сакин бувсса. Га лу сакин буллай имамнал мукьцIалла шин дурссар тIар.

970-ку шинал Каир шагьрулийгу тIитIуну бивкIссар университет.

Европанаву тIурча, цалчинсса университет тIивтIуссар 1088-ку шинал Болонья тIисса италиянал шагьрулий. Хъаннихь ихтияр къадиркIссар гиву ккалан, арамталгу так хачпараснал дин дургьусса католиктал бакъа къабитайсса бивкIссар. Парижливсса Сорбонна университет тIивтIуссар так 1215-ку шинал. Лион шагьрулийсса университетраву хъамитайпалул цалчин диплом лавсъссар так 1861-ку шинал. Оксфордраву душру дуклан бивкIссар дахьва 1920-ку шинал.

Аьрабнал, бусурманнал аьлимтурал щала дунияллун чани тIитIин буллалисса чIумал Европанаву бивкIссар «ЦIансса замана».

 

Аминат АхIмадова

2026-05-01 (Зуль-Кьаъда 1447 ш.) №5.


Суал-жаваб

БучIиссарив мизитраву чIирайн ттиликI рирщуну шанан? Мизитраву шанан бучIиссар инсан «джунуб» хьуну (чурх шюшин, гъуслу буван аьркинну) акъахьурча ва гиву чак буллалиминнахун ахчилай, гай къума буллай акъахьурча. Вай шартIру биттур къадуварча, мизитраву шанан къабучIиссар,...


ЖугьутIнал суаллу

Оьмар-асхIаб халифну усса чIумал муначIан ца жугьутI увкIун ур. Идавсил ﷺ мизитравунгу увххун, Абу Аюб аль-Ансаринал чIарав щяивкIсса Оьмар-асхIабнахгу урувгун ганал цIувххуну бур: «Инарав инсантурахь цIуххаву дувайма, амма вихьва щилчIав къацIуххайма, муъминтурал хъунама, амма вил хъунама...


Таваккулданул даража

КIулну бикIияра, Аллагьнал ﷻ хьхьичI бакъассар тавакулдануяр лахъсса даража. Аллагьнайн ﷻ таваккул бувтун, Заннал бувсса хIукмурдайн мютIину, цала циняв ишру Аллагьнайн ﷻ тапшур бувну, кьадардания рязину умари цала дин цIакь дурма. Таваккулданий аьй дувайманал диндалий аьй дуллалиссар. Таваккул...


Алфу ссалам хьуннав...

ТIабибнаха - назму, Заннаха - хIамди, Бунагьрал аьпвуну тIайла дацIаннав. Гъарибсса дакIнива бувккун лавгцири МустIафа Идавсил салават хьуннав.   ХIамдирал Залуннах ХIабибнал иман, ХIимаятраяту цIимилул бутIа – На бигьай ccиxIpyгy циняв санаъри, Аьрщарал Залуннайн ссаламну...


Ссайгъат баву

Цаннал цаннан укра зад дулаву, ссайгъат баву ссуннатссар, Аллагьнал ﷻ ххуллий, Аллагь ﷻ рязи уван дуллай ухьурча. Му дулайнигу «на ва хъус вин укра дулав», – куну дулайманал учин аьркинссар. «Нагу кьамул дурссар», - куну, ласайманалгу учин аьркинссар. Мукун къакуну,...