Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Школалий тарихрал дарсирдай жухьва бусайва так Европанал цIа дурксса аьлимтурая, гайннал дурсса тIитIалардая. Аммарив гайннаяр ччянива аьрабнал хIукуматирттай элму хъинну хьхьичIуннайну диркIссар. Бусурман аьлимтурал дурсса тIитIаларду жува хIакьинусса кьинигу ишла дуллай буссару.

 

Масала, IX-мур ттуршукулийва Жабир ХIайян Абу Мусал тIивтIуссар атомру, ядерный реакция шайсса куц кIул бувссар.

VII-XIII ттуршукурдай бивкIссар бусурманнал элмулул Мусил замана. Му чIумал дунияллий яла хъуннамур хIукумат Аьрабнал халифатри диркIсса. Га заманнаву бусурманнал аьлимтурал, магьирсса саняткартурал дурссар тамансса тIитIавуртту, щалагу дунияллул наука ва маданият хьхьичIуннай шавриву хъунмасса кIану бувгьуссар. Камилсса даражалий диркIссар физика, химия, философия, архитектура, медицина ва цаймигу элмурду. Аьрабнал хьхьичIуннайшивурттая кумаг хьуссар щала дунияллийсса миллатирттал прогрессран.

859-ку шинал Марокколлал Фес тIисса шагьрулий тIивтIуссар Аль-Кьаравин тIисса университет, га хIакьинусса кьинигу зий буссар. Гиву дуклай бивкIссар личIи-личIисса билаятирттаясса, личIи-личIисса диндалул оьрчIру ва душру. Дуккаву диркIссар украсса, миски-гъаривминнан стипендиягу бивкIссар.

Аль-Кьаравин тIивтIуссар бусурмансса хъамитайпалул. Ганин цIа диркIссар ФатIима аль-Фигьри. ДакIнихтуну цила дингу ххирасса, элмулучIан кIункIу тIисса дакI дусса ФатIимал цила хъус харж дурссар ихIсандалунсса, чирилунсса давуртту дуллай. Му куццуй хьуссар университет Аль-Кьаравин.

Гиву дишайсса диркIссар личIи-личIисса дарсру: дин-ислам, грамматика, мазру, медицина, математика, астрономия, география, тарих ва цаймигу.

Аль-Кьаравиндалул библиотекалуву яла хьхьичIавамур ва кьимат лахъмур лу бур «Муваттаъ» – МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулиясса, ганал хIадисру чивчусса лу, Малик ибн Анаслул сакин бувсса. Га лу сакин буллай имамнал мукьцIалла шин дурссар тIар.

970-ку шинал Каир шагьрулийгу тIитIуну бивкIссар университет.

Европанаву тIурча, цалчинсса университет тIивтIуссар 1088-ку шинал Болонья тIисса италиянал шагьрулий. Хъаннихь ихтияр къадиркIссар гиву ккалан, арамталгу так хачпараснал дин дургьусса католиктал бакъа къабитайсса бивкIссар. Парижливсса Сорбонна университет тIивтIуссар так 1215-ку шинал. Лион шагьрулийсса университетраву хъамитайпалул цалчин диплом лавсъссар так 1861-ку шинал. Оксфордраву душру дуклан бивкIссар дахьва 1920-ку шинал.

Аьрабнал, бусурманнал аьлимтурал щала дунияллун чани тIитIин буллалисса чIумал Европанаву бивкIссар «ЦIансса замана».

 

Аминат АхIмадова

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Буллугъшиврул душмантал

Аваданшиву ягу мискиншиву ца дуциндалий кIул дуван, царай цинцилттай дишин шайсса задру дакъар. Ца инсаннал мискиншиврун ккалли дувансса тагьар цаманан аваданшивуну чIалан дикIай. Мукунма, цаннан аваданшивуну чIалачIимур, цаманал мискиншивуну хIисав дуван бюхъай.   ДакIниву хIакьсса иман...


ХIурмат бушиву – Заннайн мютIишивур

Аллагьнайн ﷻ икрам-эбадат дуваву къуртал къашайссар так ца чак баврийну, зума дугьаврийну, Кьуръан буккаврийну ягу зикрирду буллалаврийну. Аллагьнайн ﷻ эбадат дуваву – му хъанахъиссар инсаннал оьрмулуву буллалисса, хъанахъисса цимурца ишру Аллагьнайн мютIину баву. Дукра дукаву бикIу,...


Шанма хIакь

Идавсил ﷺ хьхьичIунсса асхIабтал Салман аль-Фариси ва Абу Ад-Дарда цIакьсса дустал бивкIун бур. Гайннал дянив дусшиву, уссушиву дацIан дурну диркIссар МухIаммад Идавсил ﷺ.   Ца кьини Салман увкIун ур Абу Ад-ДардачIан хъамалу. Ганан хIисав хьуну бур хъинну мискинсса къуш ва цихара къулагъас...


Шинал дайдихьу

Бусурманнал календарьданул (гьижралул) цIусса шин дайдишайссар МухIаррам зуруя. Ванил ца агьамшивугу – инсаннал цала оьрмулул, тIуллал, давурттал хIисав дувайсса чIун хъанахъиссар. Оьмар-асхIабнал увкуссар: «Зула оьрмулул хIисав зува ласияра, зуятура хIисав ласуннин (дунияллия...


Оьрмулуву яла агьаммур

Жунма гьарцаннан кIулну бикIан аьркинссар жува ва дунияллийн циван бувкссарув. ЧIявусса инсантал, хаснува философтал, бикIай луглай оьрмулул мурадрах, амма инсаннал аькьлулул ссуссукьушиврул цIаний, цала дакIнин ччимур оьрмулул мурад бухьунссар тIисса хIукмулийн бучIай.   Миннахь цIуххирча,...