Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Школалий тарихрал дарсирдай жухьва бусайва так Европанал цIа дурксса аьлимтурая, гайннал дурсса тIитIалардая. Аммарив гайннаяр ччянива аьрабнал хIукуматирттай элму хъинну хьхьичIуннайну диркIссар. Бусурман аьлимтурал дурсса тIитIаларду жува хIакьинусса кьинигу ишла дуллай буссару.

 

Масала, IX-мур ттуршукулийва Жабир ХIайян Абу Мусал тIивтIуссар атомру, ядерный реакция шайсса куц кIул бувссар.

VII-XIII ттуршукурдай бивкIссар бусурманнал элмулул Мусил замана. Му чIумал дунияллий яла хъуннамур хIукумат Аьрабнал халифатри диркIсса. Га заманнаву бусурманнал аьлимтурал, магьирсса саняткартурал дурссар тамансса тIитIавуртту, щалагу дунияллул наука ва маданият хьхьичIуннай шавриву хъунмасса кIану бувгьуссар. Камилсса даражалий диркIссар физика, химия, философия, архитектура, медицина ва цаймигу элмурду. Аьрабнал хьхьичIуннайшивурттая кумаг хьуссар щала дунияллийсса миллатирттал прогрессран.

859-ку шинал Марокколлал Фес тIисса шагьрулий тIивтIуссар Аль-Кьаравин тIисса университет, га хIакьинусса кьинигу зий буссар. Гиву дуклай бивкIссар личIи-личIисса билаятирттаясса, личIи-личIисса диндалул оьрчIру ва душру. Дуккаву диркIссар украсса, миски-гъаривминнан стипендиягу бивкIссар.

Аль-Кьаравин тIивтIуссар бусурмансса хъамитайпалул. Ганин цIа диркIссар ФатIима аль-Фигьри. ДакIнихтуну цила дингу ххирасса, элмулучIан кIункIу тIисса дакI дусса ФатIимал цила хъус харж дурссар ихIсандалунсса, чирилунсса давуртту дуллай. Му куццуй хьуссар университет Аль-Кьаравин.

Гиву дишайсса диркIссар личIи-личIисса дарсру: дин-ислам, грамматика, мазру, медицина, математика, астрономия, география, тарих ва цаймигу.

Аль-Кьаравиндалул библиотекалуву яла хьхьичIавамур ва кьимат лахъмур лу бур «Муваттаъ» – МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулиясса, ганал хIадисру чивчусса лу, Малик ибн Анаслул сакин бувсса. Га лу сакин буллай имамнал мукьцIалла шин дурссар тIар.

970-ку шинал Каир шагьрулийгу тIитIуну бивкIссар университет.

Европанаву тIурча, цалчинсса университет тIивтIуссар 1088-ку шинал Болонья тIисса италиянал шагьрулий. Хъаннихь ихтияр къадиркIссар гиву ккалан, арамталгу так хачпараснал дин дургьусса католиктал бакъа къабитайсса бивкIссар. Парижливсса Сорбонна университет тIивтIуссар так 1215-ку шинал. Лион шагьрулийсса университетраву хъамитайпалул цалчин диплом лавсъссар так 1861-ку шинал. Оксфордраву душру дуклан бивкIссар дахьва 1920-ку шинал.

Аьрабнал, бусурманнал аьлимтурал щала дунияллун чани тIитIин буллалисса чIумал Европанаву бивкIссар «ЦIансса замана».

 

Аминат АхIмадова

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


Гъази-Гъумучиял щейх Абу Оьбайда

НицIавкIратусса щейх Сайфуллагь-Кьади Башларовлул «Сабат» ва «Мактубат» тIисса луттирдаву кIицI ларгун дур Сайид Абу Оьбайда бин Сайид Нуруддин аль-ХIусайни аль-Гъумуки ад-Дагъистани тIисса цIа. Шичча мяйжан хъанай бур Абу Оьбайда Гъумучатусса, МухIаммад Идавсил ﷺ душнил...


Бархъаллал Маллайл шеъри

"Мажму́аьтул-аьша́р" тIисса луттирава. Бишлашиссар луттираву бусса куццуй.     Бисмиллягьи-ррахIмани-ррахIим.   МарцIну вичIи дишара, я диндалул уссурвал, Жула Сайид Идавсил сиярдалул бусаннин. Арулдагу лухччигу, арулдагу ссавругу Цахлуну ляхъан дурсса ХIабибуллагь...


Къатлуву барачат

Бур ца-цавай къатри, личIину авадансса ва хъуслил бувцIусса бакъахьурчагу, гиву бигьану ссихI ласун шайсса, дакI дигьа лагайсса. Гивун буххайхту кIул шай: шиву рахIатшиву, барачат, гъелишиву дур. Мукунма, хьунабакьай цаймигу – ххирасса хъус-кьайлул бувцIусса, марцIшиврул пар-пар тIисса, амма...


ХIакьсса мяърипат

ЦIанасса социал сетирдал заманнай сакин хьуну бур аьжаивсса масала: жула дакIнил энергия кьатIурдай дурган дурну, цайминнайх дарчIуну, кулпатран так увхсса, ссахчIав гъира бакъасса инсан личIлай ур. Мукунсса тагьарданул кулпатраву тIааьндакъашивуртту чIяру дуллай дур, лас ва щар кунная ку арх...


Суал-жаваб

Чак бяличIан буван бучIисса ишру цумири? Фаризасса ва ссуннатсса чак бяличIан баврил хIукмурду личIи-личIиссар. ЦукунчIавсса багьана бакъанува чак бяличIан буван къабучIиссар, хIарамссар. Амма хъуслин зарал шавриясса нигь куннасса тагьардануву чак бяличIан буван ихтияр дуссар. Чак буллалиманан...