Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Школалий тарихрал дарсирдай жухьва бусайва так Европанал цIа дурксса аьлимтурая, гайннал дурсса тIитIалардая. Аммарив гайннаяр ччянива аьрабнал хIукуматирттай элму хъинну хьхьичIуннайну диркIссар. Бусурман аьлимтурал дурсса тIитIаларду жува хIакьинусса кьинигу ишла дуллай буссару.

 

Масала, IX-мур ттуршукулийва Жабир ХIайян Абу Мусал тIивтIуссар атомру, ядерный реакция шайсса куц кIул бувссар.

VII-XIII ттуршукурдай бивкIссар бусурманнал элмулул Мусил замана. Му чIумал дунияллий яла хъуннамур хIукумат Аьрабнал халифатри диркIсса. Га заманнаву бусурманнал аьлимтурал, магьирсса саняткартурал дурссар тамансса тIитIавуртту, щалагу дунияллул наука ва маданият хьхьичIуннай шавриву хъунмасса кIану бувгьуссар. Камилсса даражалий диркIссар физика, химия, философия, архитектура, медицина ва цаймигу элмурду. Аьрабнал хьхьичIуннайшивурттая кумаг хьуссар щала дунияллийсса миллатирттал прогрессран.

859-ку шинал Марокколлал Фес тIисса шагьрулий тIивтIуссар Аль-Кьаравин тIисса университет, га хIакьинусса кьинигу зий буссар. Гиву дуклай бивкIссар личIи-личIисса билаятирттаясса, личIи-личIисса диндалул оьрчIру ва душру. Дуккаву диркIссар украсса, миски-гъаривминнан стипендиягу бивкIссар.

Аль-Кьаравин тIивтIуссар бусурмансса хъамитайпалул. Ганин цIа диркIссар ФатIима аль-Фигьри. ДакIнихтуну цила дингу ххирасса, элмулучIан кIункIу тIисса дакI дусса ФатIимал цила хъус харж дурссар ихIсандалунсса, чирилунсса давуртту дуллай. Му куццуй хьуссар университет Аль-Кьаравин.

Гиву дишайсса диркIссар личIи-личIисса дарсру: дин-ислам, грамматика, мазру, медицина, математика, астрономия, география, тарих ва цаймигу.

Аль-Кьаравиндалул библиотекалуву яла хьхьичIавамур ва кьимат лахъмур лу бур «Муваттаъ» – МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулиясса, ганал хIадисру чивчусса лу, Малик ибн Анаслул сакин бувсса. Га лу сакин буллай имамнал мукьцIалла шин дурссар тIар.

970-ку шинал Каир шагьрулийгу тIитIуну бивкIссар университет.

Европанаву тIурча, цалчинсса университет тIивтIуссар 1088-ку шинал Болонья тIисса италиянал шагьрулий. Хъаннихь ихтияр къадиркIссар гиву ккалан, арамталгу так хачпараснал дин дургьусса католиктал бакъа къабитайсса бивкIссар. Парижливсса Сорбонна университет тIивтIуссар так 1215-ку шинал. Лион шагьрулийсса университетраву хъамитайпалул цалчин диплом лавсъссар так 1861-ку шинал. Оксфордраву душру дуклан бивкIссар дахьва 1920-ку шинал.

Аьрабнал, бусурманнал аьлимтурал щала дунияллун чани тIитIин буллалисса чIумал Европанаву бивкIссар «ЦIансса замана».

 

Аминат АхIмадова

2026-08-01 (Сафар 1448 ш.) №8.


МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулия

Идавс ﷺ дунияллийн увкун, мунал ниттин Аминатлун ккарккун дур муная нанисса нур, лагмамур чаннагу дурну марцI дуккан дуллалисса.   Ца ппурттуву чIавасса МухIаммад ﷺ оьрчIащал тIуркIу тIий уна, муначIан увкIун малаик Жабраил, тIитIин бувну Идавсил ﷺ хъазам, мунал къюкI мусил тIясраву зам-зам...


Аькьлукар ва халиф

Халиф Гьарун Рашидлул заманнай ивкIун ур Багьлюль тIисса салихIсса аькьлукар. Халиф чIун-чIумуй ганащал хьунаавкьуну ихтилат бувайсса бивкIун бур. Гьаруннул хъярч бувсса чIумалгу Багьлюллул хъинну аькьилсса жавабру дулайсса диркIун дур.   Ца кьини халифнал Багьлюль цачIана учIан увну,...


Ссятрал мутталий дурсса эбадатраяр ххирасса махъру

Дунияллийсса оьрму Аллагьу Тааьланал жунма буллуну бур Цала рязишиву тIалав дуллай, цIимилийн умуд бивхьуну яхъананшиврул. Аллагьнал, жува ххирану, мурадру щаллу бавугу бигьа бувну бур. Цала ИдавсийхчIин ﷺ Заннал жунма баян бувну бур цумирив хъунмасса чири хьуншиврул дувайсса бигьасса эбадатру....


Мурахас хьусса цучIав акъассар

Инсан цуксса дин дусса, иман цIакьсса ухьурчагу, оьрму щаллу буваншиврул ганан чара бакъа аьркинссар лякъин хъус, дукия, цува дузал увансса маэшат буллан. Цува ва цала кулпат щаллу баву – цумацагу бусурманчунал буржри, чак, зума ва цаймигу диндалул тIалавшиннарду куннасса.   Дунияллул...


Мавлудрал барз

Рабиуль-авваль – бусурманнал календарьданул шамулчинмур барзри. Ва ккаллиссар яла агьаммий зурдардивасса цану. Жунма кIулсса куццуй, Рабиуль-авваль барз барачат хьуссар Аллагьнал ﷻ махъа-махъсса Илчи ﷺ, жуна ххирасса МухIаммад Идавс ﷺ дунияллийн уккаврийну. Идавс ﷺ халкьуннан рахIмуну,...