Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Бусурман аьлимтурал хьхьичIуннайшивуртту

Школалий тарихрал дарсирдай жухьва бусайва так Европанал цIа дурксса аьлимтурая, гайннал дурсса тIитIалардая. Аммарив гайннаяр ччянива аьрабнал хIукуматирттай элму хъинну хьхьичIуннайну диркIссар. Бусурман аьлимтурал дурсса тIитIаларду жува хIакьинусса кьинигу ишла дуллай буссару.

 

Масала, IX-мур ттуршукулийва Жабир ХIайян Абу Мусал тIивтIуссар атомру, ядерный реакция шайсса куц кIул бувссар.

VII-XIII ттуршукурдай бивкIссар бусурманнал элмулул Мусил замана. Му чIумал дунияллий яла хъуннамур хIукумат Аьрабнал халифатри диркIсса. Га заманнаву бусурманнал аьлимтурал, магьирсса саняткартурал дурссар тамансса тIитIавуртту, щалагу дунияллул наука ва маданият хьхьичIуннай шавриву хъунмасса кIану бувгьуссар. Камилсса даражалий диркIссар физика, химия, философия, архитектура, медицина ва цаймигу элмурду. Аьрабнал хьхьичIуннайшивурттая кумаг хьуссар щала дунияллийсса миллатирттал прогрессран.

859-ку шинал Марокколлал Фес тIисса шагьрулий тIивтIуссар Аль-Кьаравин тIисса университет, га хIакьинусса кьинигу зий буссар. Гиву дуклай бивкIссар личIи-личIисса билаятирттаясса, личIи-личIисса диндалул оьрчIру ва душру. Дуккаву диркIссар украсса, миски-гъаривминнан стипендиягу бивкIссар.

Аль-Кьаравин тIивтIуссар бусурмансса хъамитайпалул. Ганин цIа диркIссар ФатIима аль-Фигьри. ДакIнихтуну цила дингу ххирасса, элмулучIан кIункIу тIисса дакI дусса ФатIимал цила хъус харж дурссар ихIсандалунсса, чирилунсса давуртту дуллай. Му куццуй хьуссар университет Аль-Кьаравин.

Гиву дишайсса диркIссар личIи-личIисса дарсру: дин-ислам, грамматика, мазру, медицина, математика, астрономия, география, тарих ва цаймигу.

Аль-Кьаравиндалул библиотекалуву яла хьхьичIавамур ва кьимат лахъмур лу бур «Муваттаъ» – МухIаммад Идавсил ﷺ оьрмулиясса, ганал хIадисру чивчусса лу, Малик ибн Анаслул сакин бувсса. Га лу сакин буллай имамнал мукьцIалла шин дурссар тIар.

970-ку шинал Каир шагьрулийгу тIитIуну бивкIссар университет.

Европанаву тIурча, цалчинсса университет тIивтIуссар 1088-ку шинал Болонья тIисса италиянал шагьрулий. Хъаннихь ихтияр къадиркIссар гиву ккалан, арамталгу так хачпараснал дин дургьусса католиктал бакъа къабитайсса бивкIссар. Парижливсса Сорбонна университет тIивтIуссар так 1215-ку шинал. Лион шагьрулийсса университетраву хъамитайпалул цалчин диплом лавсъссар так 1861-ку шинал. Оксфордраву душру дуклан бивкIссар дахьва 1920-ку шинал.

Аьрабнал, бусурманнал аьлимтурал щала дунияллун чани тIитIин буллалисса чIумал Европанаву бивкIссар «ЦIансса замана».

 

Аминат АхIмадова

2026-04-01 (Шавваль 1447 ш.) №4.


ЛирчIсса зумарду

Гьарца бусурманчунан кIулну бикIан аьркинссар хъирив лахъан дуллалисса эбадатгу, чIумуй дурмургу ца даражалий къадикIайшиву. Мунияту учайссар жагьилну унува дурмур хъинссар, хъунав хьукун дурмунияр, куну.   Мунин бувну, зумарду цила чIу-мал дургьуну щаллу дуван хIарачат бан аьркинссар....


Таваккулданиясса мусил махъру

    Таваккулданул мяъна дурчIин дуллалисса калимартту:   Идавсил ﷺ увкуссар: «Халкьуннаву яла гужма хьун ччиманал Аллагьнайн ﷻ таваккул бутича». ЯхIъя ибн Муа́ьзлухь цIувххуссар: «Инсан таваккул бутайману та ккаллиссар?» «Цала Заллуну Аллагь ﷻ...


ЧIун ва иман

МухIаммад Идавсил ﷺ асхIабтал бавтIсса кIанттавату ппив къашайва тIар сура «аль-Аьср» къабувккуну. Ва бур Кьуръандалул ца яла кутIамур сура, цинугу шанма аят бусса. Ванил цалчинмур аятраву Заннал увкуну бур (мяъна): «Хъа буллай ура ахттакьун чIумуйн».   Аллагьу...


Аькьилсса бусаларду

  Нитти-буттал дуаь Ца аьлимчу-щейхначIа ккалаккисса мутааьлимнал ганахь миннат бувну бур цахара дуаь дувакьай, куну. «Ттул дуаь Аллагьнал ﷻ кьамул къадувантIиссар!» - баян бувну бур щейхнал. Мутааьлимтал махIаттал хьуну бур, цанчирча, дуаь чIа увкума ивкIун ур дуккавриву...


Иман цIакь дувансса давуртту

Идавсих ﷺ вичIи дирхьума – Аллагьнайн ﷻ мютIи хьумари. «Нур» тIисса суралуву увкуну бур: «Аллагьнайн ﷻ ва Идавсийн ﷺ мютIину бикIи, акъахьурча зун жаваб дулун багьантIиссар». Вай мукъурттил мяйжан буллай бур Идавсил ﷺ ххуллу (сунна) бувгьуну бачаврийну инсантурайн...