ЦIу буккан бувсса мизит

ЦIу буккан бувсса мизит

ЦIу буккан бувсса мизит

Октябрь зурул 12-нний ГьунчIукьатIув цIу буккан бувсса мизит тIивтIунни чIявусса хъамалгу гьурттуну. Хъамаллуравух бия Дагъусттаннал Муфтий щайх АхIмад-Афанди, Дальний Восток ва Арктика хьхьичIунмай бавриха зузисса Аьрасатнал Федерациялул министрнал цалчинма хъиривчу ХIажимахIаммад ХIусайнов, Лакрал райондалул имам ХIабиб Баталов, республикалул транспортрал ва ххуллул хозяйствалул министрну зий ивкIсса Ширухан ХIажимурадов, Лакрал райондалул хъунама Юсуп МахIаммадов, Дунияллул чемпион Аьбдулкарим Айгунов, Ккуллал райондалул имам МухIаммад-Маннар Бариев ва цаймигу бусравсса инсантал, динчитал.

 

БавтIцири барча буллалисса махъ лавхъуна ГьунчIукьатIрал ДРОО-лул каялувчи ХIажибутта ХIусайновлул. Ванал кIицI лавгуна, ГьунчIукьатIрал жямат мудангу тарихрал ва диндалул аьдатру дуруччайсса агьлу бушиву, ва цIу буккан бувсса мизит тIитIаву жяматрал рувхIаний культура хьхьичIуннай дуваврил ххуллийсса даву хъанахъишиву. Ванал бувсуна, республикалийгу, республикалул кьатIувгу хъуннасса сий дусса, хIурмат бусса щайх АхIмад-Афанди мизит тIитIлатIисса мероприятиялийн учIаву, шяраваллил оьрмулуву агьамсса ишну хъанахъишиву, ГьунчIукьатIрал тарихрал ва аьдатирттал хIурмат бушиву ккаккан буллалисса лишаннугу хъанахъишиву. Щайх АхIмад-хIажинал ГьунчIукьатIрал жямат барча буллай, чIа увкуна ссавур, Аллагьная ﷻ цIими, рахIатсса оьрму.

Муфтийнан ккаккан бувуна ГьунчIукьатIрал мизитравусса, хъунмасса каних чивчусса Кьуръандалул лу. ГьунчIукьатIрал мизитрал имам Шагьабуттин Къушиевлул бувсуна Муфтийнахьгу, бавтIцириннахьгу ва Кьуръандалул луттирая кутIану. 1820-ку шинал лу каних чивчушиву щайх Жамалуттиннул цалчинма усттазнал, Куматусса СалихI-афандинал. Амма 1851-ку шинал лу мизитрава бавцушиву. Цаппара хIаллава, Щамахуллал шагьрулий кIанттул агьалинан итталун агьшиву ва кьиматрайсса Кьуръандалул лу бахлахисса оьрус саллатI. КIанттул агьалинал цала хъунаманахь бувсун бур ва иширая, Щамахуллал хъунаманал ва Кьуръан машан лавсун бур. Луттирай ляркъуну дур ГьунчIукьатIрал Хъун мизитрал лу бушиву исват буллалисса чичру. Лаккуйн нанисса ккуличувнащал тIайла бувккун бур Щамахуллал хъунаманал Кьуръан, укун адаврайсса тIул дурну, заллухърунначIан бивну бур Кьуръандалул лу. ЦIанакул ва лу аякьалий ябуллай ур шяраваллил агьалинан мюнпатсса давуртту дуллалисса Кьурбан-Аьли Ибрагьимов.

Муфтийнан ккаккан бувуна хьхьичIавасса «НасихIатуль-аьвам» («Аьвамтурансса насихIат»), луттирал экземпляргу. ЧIярусса шиннардий Дагъусттаннал бусурманнал дянив сийлий бивкIсса, бусурманчунал энциклопедиялун ккаллисса аьжамрайсса ва лу агьалинаву «ГьунчIукьатIан» тIий машгьурну буссар. Революция хьуннин ччянива ва лу чивчуссар ГьунчIукьатIрал Кьурбан-Аьлил ва ванал арснал Нурул-Исламлул, Темир-Хан-Щурагьсса Мавраевлул типографиялий итабавкьуссар. Каних чивчусса Кьуръандалул луттирал тарихрал ва «ГьунчIукьатIан» луттирал бавтIминнайн бюххансса асар биян бувуна.

 

 

 

 

 

Мизит тIитIаврищал агьали барча бувуна Ширвани Дандамаевлул, Зиябуттин ХIажимирзаевлул, Малик Къушиевлул, МухIад Штанчаевлул, ЦIаххуй Ибрагьимовлул ва цаймигу бусравсса инсантурал. Вайннал барчаллагь увкуна мизит бакьин бавриву бутIа бивхьуцириннахь, кIицI лавгуна, тарбия дулавриву, рувхIанийсса культуралуву мизитирттал бияла агьамсса бушиву, щалва Аьрасатнал билаят кунма, Дагъусттангу динну ва миллатру личIи къабуллай, бавкьуну, нахIуну яхъанахъисса кIану бушиву ва чIяву миллатру бавкьуну яхъанахъаврил эбратну бушиву. Муфтийнащал архIал мизитраву чакругу бувну, агьалинал дуаьрду дуруна, дуниял паракьатну личIаннав, СВО-лий гьуртту хъанахъими цIуллуну ичIувацириннал ялун бияннав тIисса.

Цуппа мизитгу, Шагьабуттин Къушиевлул тIийкун, лахъний буссар, мяйва махIлалийнсса ххуллурду хIала бувхсса кIанай. Мизит буллай байбивхьуну бур 1632-ку шинал. Тания махъ цимилагу бакьин бувну бур. Цалчин цIу буккан бувну бур Надир-шагьнал аьрал Дагъусттаннайн ххявххун къирмишанну дурсса ппурттуву. Тава чIумал гьарза-гьартагу бувну бур. КIилчин цIу буккан бувну бур кIира ятIапрай: цал 1859-1867-ку шиннардий, Ккавкказуллал дяъви къуртал хьуну махъ, кIилчинмур ятIапгу, 1880-1897-ку шиннардий, паччахIнал чиновниктурал зулмурдайн къарщину зунттал агьалинал 1877-ку шинал бунт дурния махъ. Та ппурттуву бакьин буллалийни, хIакьинусса кьининийн яхьусса минбар бувссар. Мукунма мизитрал цIусса чIиртту бувну бивкIссар, вивсса ккуртта кIаланну, кIанттул чару бивчуну пол дурссар, магъигу цIакь дурссар. Мира шиннардий кIанттул чару цIувцIуну бувссар ххуйсса минара, хIакьинусса кьинигу буссар.

ГьунчIукьатIрал чарил усттартуращал архIал вай давурттаха зий бивкIссар Ссугъращиял, Ругъуджиял, Парауллал усттартал.

Цила чIумал ГьунчIукьатIрал Хъунмизитраву чакру бувссар Эндирейнал хъунама Султан МахIмудлул ва ванал арснал щамхал Айдамирдул. Бугьараминная бавсса хавардайн бувну, ва ГьунчIукьатIрал хIатталлив увччуну усса ур. Мукунма Усишатусса Давуд-хIажинал, халкьлавчи Аьлибаглул, Хан-Муртазааьлил, щайх Жамалуттиннул, Кумиял щайх СалихIлул, имам Шамиллул (1850 шин), Хунзахъиял ХIажи-Мурадлул, щайх Узун-ХIажинал. Чакру бувссар ГьунчIукьатIрал аьлимтурал-аьрабистътуралгу: Малла Аьлил, МахIаммад Аьличулавлул, Мирза-хIажинал, щайх Чалавинал, Аьбдулхаликь ХIажимирзаевлул, Нажмуттин ХIажимирзаевлул, ппу ва арс Кьурбан-Аьли ва Нурул-Исламлул, Шагьабуттин ХIажимирзаевлул ва цайминнал.

Мизит 1928-ку шиналнин зий бивкIссар. Ва лакьиннин, махъва-махъсса имамталну бивкIссар КIундиятусса Сулайман ва Къяниятусса ХIажи-Муса. Совет заманнай мизит зий бакъассия, чIиртту ппив бувну, чIиви бувну бия, мизитрал чIирттал чарттугу шяраваллил аьркинмунин ишла буллай. 1998-ку шинал Амин Аьбдуллаев, ХIусайн Аьбдуллаев, Жамалуттин Къардашов, Кьурбан-Аьли Ибрагьимов хIалану, Ширвани Дандамаевлул каялувшиврийну дурссия ремонт. Бакьин бувсса мизит зузи бувссия. Мизитрал имамну ивтссия ГьунчIукьатIрал Къушиевхъал тухумравасса Шагьабуттин. ХIакьинусса кьинигу ва имамну зий уссар.

Шиннардил циламур байхха, мизитгу, минарагу бакьин буван багьлай бия. Вай бакьин буван диялсса арцугу аьркинну дия. 2024-ку шинал бувккуна вай давурттаха зузисса инсантал: уссурвал Руслан, Аслан, Муслим, Арсен ва Сиражуттин Штанчаевхъул ва вайннал ссурахъал, уссу ва ссу, ХIажимахIаммад ва Мариян ХIусайновхъул. Вайннал сипталийну ва хIарачатрайну чIярусса давуртту дурссар, цIакь бувссар мизит, щалла магъи цIу дуккан дурссар, ттукIрал ххаллугу цинярда даххана дурссар, гъилисса поллугу дурну, ковролин бавкьуссар, люстра ларххуссар. Мизитрал хIаятгу плитка дирхьуну дакьин дурссар. Мизитрал ца чулух навес-магъи дурну дуссар, вамур чулух щюллисса чIиви парк. Чаклин биссай къатригу цIу буккан бувссар, щин гъили дувайсса прибордугу, къулайсса сантехникагу дирхьуну, гьармунил дузал дурну. Вай циняр давурттай каялувшиву дуллай уссия опыт бусса инженер-строитель АхIмад МахIаммадов. КIицI къалавгун битан къабучIир, ва хъинну ялув авцIуну ивкIшиву ва ишла дурсса материал ххуйсса душивугу.

 

Зиябуттин ХIажимирзаев

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 ш.) №6.


Идавсин ﷺ ххирамий

Жуна кIулну ухьурча лахъисса оьрму бувтсса, чанну къашавай хъанай ивкIсса, хъус-маэшат гьарзасса, цанма ччисса куццуй ялапар хъанай ивкIсса инсан, жува бикIару мунай дакI мяш хъанай. Амма мукунсса инсаннал тIуллу, аьмаллу ххуйсса бивкIун бакъахьурча, му бувтсса оьрмулия цукунчIавсса хайр...


Суал-жаваб

Жува кIюрххил чаклил кIилчинмур ракааьтраву дуккару «КьунутI» («Магьдина») тIисса дуаь. Жяматращал чак буллай унува имамнал му къадуккирча ци буван аьркинссар? Имамнал кIюрххил чакливу «КьунутI» къадуккирча, мунал хъирив чак буллалиманахь ихтияр дуссар цаллалу...


Шанма хIакь

Идавсил ﷺ хьхьичIунсса асхIабтал Салман аль-Фариси ва Абу Ад-Дарда цIакьсса дустал бивкIун бур. Гайннал дянив дусшиву, уссушиву дацIан дурну диркIссар МухIаммад Идавсил ﷺ.   Ца кьини Салман увкIун ур Абу Ад-ДардачIан хъамалу. Ганан хIисав хьуну бур хъинну мискинсса къуш ва цихара къулагъас...


ДакIурдийн сси бутаймур

Дунияллул, оьрмулул иширттахух, давурттахух лавгсса жунма чIявучин хIисав къашай Аллагьная ﷻ арх буллаллисса, жула дакIру вивату канакисса хасиятру. Мукунминнувасса ххюнния шикку чичинну.   Дукра чIяру даву Лякьазарашиву – инсаннал биялалул заэвшивур. Лякьа дурччусса чIумал дакI...


Буллугъшиврул душмантал

Аваданшиву ягу мискиншиву ца дуциндалий кIул дуван, царай цинцилттай дишин шайсса задру дакъар. Ца инсаннал мискиншиврун ккалли дувансса тагьар цаманан аваданшивуну чIалан дикIай. Мукунма, цаннан аваданшивуну чIалачIимур, цаманал мискиншивуну хIисав дуван бюхъай.   ДакIниву хIакьсса иман...