ТIайлашиврул хIасил
МарцIсса диндалул, имандалул ца лишан – Аллагьная ﷻ нигь душиву ва хIарамсса хъус лякъаврия арх шавури. ДакIнихтуну иман дирхьума мискинну, захIматсса тагьарданий ухьурчагу, тIайла бакъасса маэшат къабувантIиссар. Кьуръандалуву чивчуну бур (мяъна): «Аллагьная ﷻ нигьа увсун къуццу буллалисса инсаннан цукунсса захIматшиву хьурчагу, мива уккансса сант лякъинтIиссар хар-хавар бакъасса чулуха. Аллагьнайн ﷻ таваккул бутайманан цама цучIав къааьркинссар…» (сура «ат-ТIалакь», 3 аят).
Имам ибн Джарир ат-ТIабарил бувсун бур цала яруннин ккавксса махIатталсса хавар.
«На уссияв хIажлил чIумал Маккалив. Тикку ттун хьунаавкьуна Хурасаннаясса инсан. (Хурасан – Ираннал ва Туркманнал дазуйсса билаятри). Ганаща бакъа хьуну бия азарда динар арцул дусса кьуцури. Га ия леххаву тIий: «Ттуща бакъа хьунни азарда динар дусса кьуцури. Му зана бивтманан Аллагьнал ﷻ чIярусса мархIаматру нясив дувантIиссар, дужжагьрал цIараща ххассал увантIиссар, Кьиямасса кьинигу хъунмасса чирину лякъинтIиссар!».
Ца хъунав хьусса адиминал ганахь увкуна: «Да хурасанчув! Шиккусса агьали захIматсса тагьардануву бур, мискиншиву дур. ХIажлил чIун кутIассар, халкь буссар хIаж къуртал хьуннин цанма маэшат буван хIарачатрай. Мунияту, вила арцу ляркъуманан бахшиш дулунна куну баян бува».
«Цуксса бахшиш дула тIий ура ина?» - цIувххуна арцул залуннал.
– АцIва бутIул ца бутIа.
– Юх, ттул арцу зана дурманан бахшиш АллагьначIари ﷻлякъинтIисса!
Ми махъру бавукун га къужа кIура авну лавгуна. Ттун пикри хьуна, арцу ганан ляркъухьунссар, мунияту цаннасса бахшиш тIалав дуллай ухьунссар тIисса. Мунияту на ганал хъирив авцIура. Га цала шавай увххукун, на вичIи кIюла дурссия. Ттун бавуна къужлул чIу: «Ттун лявкъунни арцул заллу, на уссияв гайннува 100 динар тунна дула тIий, амма та рязи къавхьунни. Бан-бит бакъассар, хъус залуннан зана дуван багьантIиссар», – увкусса.
Мунин жавабран хъамитайпалул чIунил увкуна: «Вин щаллу буван багьлай бур кулпат: на, мукьва душ, кIива ссу ва ттул нину – цинугу вищала архIал 9 бакI. Ина вай арцу зекъарххунни, дакъарцунни. Вила кулпатран харж дуварча, ина Аллагьнал ﷻ багъишла итантIиссара, биривсса неъмат ита мабакьав! Аллагьнал ﷻ вихь цIуххинтIисса бакъарив кулпат щаллу циван къабував куну!»
Къужлул увкуна: «На къарязиссара! Мудангу на уссияв ттула дин дакIнихтуну дуллан хIарачат буллай, мунияту дунияллул неъматрах ахиратлул чири къабахханна. Ттун къачча Аллагьнал ﷻ хьхьичI хаинну, лавмартну ацIан».
Щарсса пахъ дахьуна, къужагу къатлува увккун лавгуна. Гьанттайнай га шавай зана хьуна цала ляркъумуних чан-кьансса дукрагу ларсун. Къатлуву буминнайх дарчIуну, ссихI-чIитI дакъа дуркуна. Къатлул мурцIув гава куццуй ка къаларну бивхьуну бия бачIи шагьру машан ласунуксса арцул бувцIусса кьуцури.
Гьунттимур кьини кIюрххил чаклийн лавгсса къужлун ялагу бавуна арцу дакъа хьуманал леххаву тIисса чIу. Ванал увкуна хурасанчувнахь: «Вила хъус ляркъуманан ца динардагу пишкаш дуванна уча, ганангу цичIав дагьан аьркиннихха!»
«Къахьунссар. Ганал бахшиш АллагьначIари ﷻ. Ттул арцу зана дитарча лякъинтIиссар му бахшиш!», - куна арцул залуннал.
Къужлул бакIраву азарва пикри щуруй бухьунссия: «Ванал мяшшиву! Азарда динарданува ца дулунгума мяш хъанай ур. КъатIайлар! Арцугу зана къадиртун, ванан танмихI буван бурив къакIулли! Амма тIайлассарив ванал ихтиярдайн бунагьрайну жаваб дулаву? Идавсил ﷺ увкуссархха: «Аллагьнал ﷻ цIаний хIараммур кьадиртманан мунияр ххуймур лякъинтIиссар», - куну.
Вай пикрирдащал къужлул цала хIукму бувуна. Оьвкуну хурасанчувнайн, цащала ачу увкуна. Авчуна цала къатта бусса кучалул чулинай. Нагу авчура гайннащал, ва иш ссайну къуртал шайрив ххал бувансса гъирарай. КъатлучIан бивукун, къужлул жухь буххи куна. Яла кьуцури лавсун, хурасанчувнахьхьун буллуна. Ганалгу арцугу дурккуну, циняр диялну ляркъукун, кьуцуригу мукьах бивщуну цала ххуллийх авчуна, къужлухь барчаллагьвагу къаувкуну. Къатлуву ичIувминнал ухь тIисса чIу бакъа цамур чIучIитI бакъая.
Амма хъунма хIал къавхьуну, хурасанчув зана ивкIуна. «Да къужай! Ттул дуссар буттая лирчIсса 3000 динар, гайннувасса шанма бутIул ца бутIа салихIсса инсаннан цадакьалун була куну аманат бувсса. Вияр лайкьсса инсан ттун хьуна къаавкьунни, ласи вай арцу, вин Заннал ﷻ вайннуй барачат бишивуй!», - увкуна ганал. Мукунгу увкуну хурасанчув увккун лавгуна.
Ва иш укун къуртал шаврия хIайран хьуну ливчIсса нагу авчура ттула иширттай. Амма шанма-мукьва ша ласуннинма къужлул ттуйн оьвкуну зана ивтунав: «Ттун ина цалчинсса кьинива хIисав хьунав. Ина ва ттун хьусса иширал бара ура. Вин кIуллив МухIаммад Идавсил ﷺ увкушиву: «Зунна Аллагьнал ﷻ цIимилийну бахшиш дучIарча, щихьчIав чIа къаувкуну, тIалав къадурну, му бахшиш зула чIарав буминнайх дачIияра», - куну.
Яла къужлул цала ичIувминнайнгу оьвкуну, кьуцурттувусса ашрапиртту цинявннайх бачIлан ивкIуна, киса бачIва хьуннин. Гикку ия цинугу 10 инсан, мунияту гьарцаннан 100 динар дируна.
Къужлул увкуна цала щарссанихь: «ЧIалай бурив! ХIарамсса ца динардания арх буцайхту Аллагьнал ﷻ жунна азарда хIалалсса дуллунни! Шикку жунма тIайла бавцIунни Идавсил ﷺ махъру: «Аллагьнал ﷻ цIаний хIарамсса зад кьадиртманан мунияр ххуймур лякъинтIиссар», - кусса.
Яла имам ТIабари буслай ур: «Гай арцуя ттун хъунмасса кумаг хьуна. Га чIумал на уссияв ттула дуккаву дахьра дайдирхьуну. Мунияту ттуща бювхъуна маэшатрал пикри къабуллай, элмулухун агьан.
16 шинава на ялагу увкIссияв Маккалив. Га къужа ахиратлул хьуну ия. Ганал душру уздансса арамтуннан щар хьуну бия. На чIявуну гайнначIа ликкайссияв, бусайссия гайннал оьрчIахь цала ниттил буттащал нава хьуна авкьусса куц ва гикку ттунма ккавкмур.
Ялагу мукьцIаллаксса шинну ларгун махъ на Маккалив хьура, амма му чIумал гайннавасса цучIав къалявкъуна. Аллагьнал ﷻ гайннай цIими бишиннав!».