Чавахъ цумурди хъинсса?

Чавахъ цумурди хъинсса?

ХатIалий ххалаххив кьюлтI къабуван нигьа бувсун, цаппараннал балугъру бувагу къабукай. Аммарив машгьурсса духтуртурал тIимунин бувну, ми инсаннал цIуллу-сагъшиврун хъинну хъинссар. Исламрал медициналул хIакинтуралгу балугъ букаву хъинссар увкуну бур.

Кьуръандалуву буссар укунсса мяъна дусса аят: «Аллагьнал Цала кьудратрайну ва цIимилийну зуйн хьхьири мютIи бувссар, зу ганива дикI кананшиврул» («Ан-Нагьл» суралул 14-му аят). Ва аятрава бувчIин бюхълай бур чавахъ букан хIалалсса бушиву.

Оьмардул арс Аьбдуллагьлуясса хIадисраву бувсун бур Идавсил ﷺ увкумур: «Жунна дукан хIалалссар кIира «кьаркьала» (бикъавххун букан бучIимур) ва кIива «оьтту». КIира кьаркьала – балугъ ва хъацI, кIива оьтту – ттиликI ва кьучI». (АхIмад).

Щинаву бакъа яхьун къабюхъайсса циняв хIайванну букан хIалалссар, миннувату цIуллушиврун яла хъинми – чавахъру хъанахъиссар.

Цумур балугъ хъинссарив, цумур къахъинссарив жухь балжину бувсунни Исламрал медициналул саняткар МухIаммад Дибировлул.

– Идавсил ﷺ медициналун хас бувсса «Ал-ахIкам ан-Набави» тIисса луттираву укун чивчуну бур: «Чавахъ тIурча, миннува яла хъинмур – тIин ва кьанкь тIааьнмур, хъиннува хъунма бакъамур (дянивмур), кIюласса бурчу бумур ва кIукIлусса дикI думурди. Ялагу хъинмурну ккаллиссар щинавусса уртту дукаймур, чартту чIявусса ва цIу бакъасса щинавумур. Канавардаву яхъанахъимур, чапалшиву дукаймур бувкуну къахъинссар.

КIукIлусса дикI дусса хьхьирил чавахъругу инсаннан хъинссар, хаснува куртIсса кIанттаву ялапар шаймур. Хъиннува аьгъусса, хъунмасса хьхьирил чавахъру къахъинссар. Балугърал яла хъинмур касак – магъралмур чул хъанахъиссар.

«ХIаятул-хIайван» тIисса луттираву тIий бур: «Чавахърал журарду хъинну чIявуссар. Гайннува букан къахъинмину хъанахъиссар лухIими ва хъахъими, вацIри бусса кIанттайсса щинавуми ва чапалшиву дукайми. Мукунма, бувкуну къахъинссар лещ ва кефаль, цанчирча, гай цIумулун заралссар, азарду суккун хьун бюхъайссар ва бувкума сси бизай хьун увайссар».

«Тасгьил ал-Манафи» тIисса луттираву увкуну бур: «Балугъ шахьайни гиву нагь, чимус ва ярксса мархха-ххатин диширча хъинссар. Мукунсса балугъ бакьайссар цIакьсса цIуму буманан. Къюш бувмур балугъ чурххан бузссар, лякьлуву лахъину лялияйссар. Аммарив чавахърал инсан мякь увайссар, чурх кIукIлу бувайссар».

ХьхьичIазаманнул машгьурсса бусурман духтур Давуд ал-Антакил чивчуну бур: «Балугъ бувкусса кьини цамур хIайвандалул дикI, накI, ккунук букан къабучIиссар».

Чавахърал ялун щин хIачавугу къахъинссар. Гиппократлул увкуссар: «Балугърал ялун щин хIарчIманал балугъ уттава бувссар, цува ивчIан увссар». Балугъ букайхту мякь хьурча, кIива бутIа ссиркалул (уксус), кIива бутIа ницIал ва кIива бутIа щинал хIала бувну хIачIайссар.

Ялагу Давуд ал-Антакил чивчуну бур: «Чавахъ къюш бувайссар ссирка, лаччи ва горчица бивхьуну. Миннул ялун чассаг ва ницI дукарча хъинссар.

Бувкуну къахъинсса, заралсса балугъру: сом, налим, ротан, вьюн, угорь ва цаймигу диркIусса ущу-щулгъи ягу ливтIусса балугъирттал дикI дукайми.

Букан мюнпатсса балугъру: вахIшисса лосось, сёмга, форель, нерка, скумбрия, нототения, треска, сардин, селёдка, тунец, судак, щука, сазан, мойва, осётр, хек, килька, кIяла амур, толстолобик.

Чавахъраву буссар жула чурххан дакъа къабучIисса аьгусса кислотарду омега-3 ва омега-6. Ми аьгъушивуртту диялну дакъасса чIумал янин чани чан шайссар, аькьлу-кIулши заэв шайссар, бакIрал чIара даллан дикIайссар, депрессия шайссар. Муниятур чанма-чанну нюжмардий цал балугърал дикI ягу цайми хьхьирил продукты дукан аьркинсса, бюхъавай нюжмардий кIилла дуркуну хъинссар.

Аьишат Аьлиева

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Заннал неъмат

Гьарца кьини инсан хьуна акьлай ур микробирттащал. Гайннуву чансса бакъар цIуцIавуртту, азарду сукку дувайссагу. Мукунсса микроорганизмардащал талан Аллагь Тааьланал ляхъан дурну, инсаннал чурххаву дирхьуну дур иммунитет.   Ттизаманнул хъиривлаявурттайн бувну, дунияллийсса халкьуннава...


Ссавур дуван кумаг баймур

Идавсил ﷺ жунна ккаккан дурну дур ссавур дуван кумаг байсса азкар-дуаьртту: «КIюрххил чаклил хъирив ацIра дуаь дурккуманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар, Аллагьнал ﷻ му инсан уруччинтIиссар, миннувасса ххюра дунияллийсса оьрмулухассар, гайми ххюра ахиратраяссар.   «ХIасбия-Ллагьу...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...


Барча баву

  Ас-саламу аьлайкум ва рахIматуллагьи ва баракатугьу, ххирасса уссурвал ва ссурвал, хIурмат лавайсса жямат!   ДакIнихтунусса ххаришиврущал барча тIий ура жула ялун нанисса Рамазан барз – зума дугьаврил, Кьуръандалул, цIимилул ва ялтту бучIаврил барз. Ва Заннал Цала лагътуран буллусса ляличIисса...


Суал-жаваб

Щинавун оькьлакьисса инсан ккаккарча, га ххассал уваншиврул зума зия дуван бучIиссарив (щинавун ххяххарча майравух ягу кьацIливух щин духхан бюхъай)? Оьвкьуну нанисса инсан ххассал уваншиврул зума зия дуван ихтияр дуссар, ялунгума, чара бакъа ххассал уванмур буван аьркинссар. Амма мукун лирчIсса...