Шяъбан барз
Шяъбан – бусурманнал календарьданул 8-мур барзри. ХьхьичIазаманнай аьрабнал билаятирттай ва барз дягъинттул бучIайсса бивкIссар. Шяъбан тIисса мукъул мяънагу – «арх буцаву», «личIи шаву» – тIиссар, цанчирча Исламраяр хьхьичIсса заманнай ва зуруй аьрабнал агьали щин ххал дуван ппив шайсса бивкIссар.
Шяъбан – Рамазан зурул хьхьичIмур барзри, мунияту гьарца бусурманчу хIадур хъанан аьркинссар зумадугьавал зуруйн. Диндалул аьлимтурал куну бур: «Ражаб зуруй гьанна бугьайссар, Шяъбан зуруй щин дутIайссар, Рамазан зуруй бакIлахъия датIайссар». Ялагу увкуну бур: «Ражаб – цIимилул барз, Шяъбан – марцI шаврил барз, Рамазан – чирилул барз».
Цамур куццуй учин, Ражаб ва Шяъбан зурдардий инсан чан-чанну тIий ялун нанисса Рамазан зуруйн хIадур хъанан икIайссар, цала эбадат гьарза дуллай, зумадугьавал барз бучIайхту рувхIанийсса «бакIлахъия» датIин хьуншиврул.
Шяъбан зуруй зума дугьаву хъинссар, суннатссар. Бувсун бур МухIаммад ﷺ Идавсилгу шинавусса зурдардива яла чIяруну суннатсса зумарду ва зуруй дугьайва тIий. Мукун ялув авцIуну циван дугьара куну цIувххусса чIумал Идавсил ﷺ увкуссар: «Ражаб ва Рамазан зурул дянивсса Шяъбан зурух халкьуннал къулагъас къадувай. Му зуруй инсаннал аьмаллу (тIуллу) АллагьначIан ﷻ гьаз шайссар. Ттун ччай бур ттула аьмаллу гьаз хьусса чIумал зума дургьуну икIан». Ва хIадисрал тасттикь буллай бур Шяъбан зуруй зума дугьаву фарз (бурж) бакъанугу, дургьуманан хъунмасса чири хьунтIишиву.
ЦIуллу-сагъшиврул заэвманан фаризасса Рамазан зурул зумарду дугьан захIмат къахьуншиврул Шяъбан зуруй къадугьарча хъинссар куну бур. ХIадисравугу увкуну бур: «Шяъбан барз бачIи шайхту зума мадугьари». Ванил мяънагу, вила чурххал гуж щала Шяъбан барз ва Рамазан барз бугьан биял хьуншиву кIулну бухьурча – зумарду дургьуну хъинссар, акъахьурча – Шяъбан зуруй хъиннура чIярусса дугьаву къахъинссар, тивтал буну Рамазан барз хьуна бакьиншиврул.
Бараатрал хьхьу
Шяъбан зурул яла агьаммур хасшиву хъанай дур Бараатрал хьхьу. Му дикIайссар 15-мур хьхьуну. Му хьхьуну аьрщарайн ляличIисса Заннал цIими ликкайссар.
Идавсил ﷺ кулпатрал Аьишатлул бувсун бур: «Бараатрал хьхьуну МухIаммад Идавс ﷺ тагьажжуд-чак буллай ия. Суждалуву га хъинну лахъи лавгуна. ИвкIунувагу акъарвав тIий нигьагума бувсъссияв. Яла на бивзун ганал хъункIисса сукку бувссия. Ганалгу кIисса сукку бувайхту, на паракьатну ттула кIанайн зана хьура. Яла Идавсил ﷺ укунсса дуаь дурккуна: “Аллагьумма инни аоьзу би-ризака мин сахатIика ва би-муаьфатика мин оькьубатика ва бика минка ля ухIси санаъан аьлайкаа Анта кама аснайта аьла нафсика”. Чак бувайхту Идавсил ﷺ цIувххуна: “Гьархьхьунусса ва цукунсса хьхьу дуссарив кIуллив?” “Аллагьнан ва Идавсин ﷺ ххуйну кIулссар”, – учав на. “Шяъбан зурул дянивсса хьхьур ва. Гьархьхьуну Аллагь Тааьла Цала лагъартуннах цIимилийну уругайссар. Багъишла итаву чIа тIутIима багъишла итайссар. ДакIниву оьсса кьастру думиннайн цIими къабияйссар. Заннал ми багъишла къабитайссар дакIру марцI къадуварча”» («Таргъиб ва таргьиб»).
ХIадисраву бувсун бур Бараатрал хьхьуну Аллагьнал ﷻ циняв багъишла битайшиву, так Цайнма вих бакъами ва диндалул уссур-ссуннайн ссибувцIуми личIаннин. (Ибн ХIиббан).
Цамуниву тIий бур: «Ва хьхьуну Заннал цIими гьарцаннайн бияйссар, так дакIниву оьхIалшиву дургьуминнайн къабиянтIиссар» («Таргъиб ва таргьиб»).
Жунмагу лайкьссар Бараатрал хьхьунин кьимат баву, дакIурдива оьхIалшиву дуккан даву, диндалул уссурваран ва ссурваран хъинбала чIа учаву.
ЖучIара аьдат дур Бараатрал хьхьуну шамилва «Ясин» бувккуну, дуаь дувайсса. Цалчин буккайссар оьрму лахъи хьуннав кусса ниятращал, кIилчин – бала-апатIирттая буруччиннав куну, шамилчингу – хъус-маэшат гьарза хьуннав куну. Гьарца «Ясин» бувккутари укунсса дуаьгу дуккайссар: «Бисмиллягьи ррахIмани ррахIим. Аллагьумма я заль манни ва ля юманну аьлайгьи. Я Зал-жалали валь икрами. Я за тI-тIавли валь инаьм. ла илагьа илла Анта загьра ллажина ва джарал мустажирина ва аманал хаифийна. Аллагьумма ин кунта катабтани эндака фи уммил китаби шакьийян ва махIруман ав матIрудан ав мукьтарран аьлаййя фи ризкьи фамхIу. Аллагьумма бифазлика шакьавати ва хIирмани ва тIарди ва икьтара ризкьи васбитни эндака фи уммиль китаби саэдан марзукьан муваффакьан лильхайрати фаиннака кьулта ва кьавлукал хIакъу фи китабикал мунзали аьла лисани набийикал мурсали. ЯмхIуЛлагьу ма яшау ва юсбиту ва эндагьу уммул китаб.
Илягьи биттажаллиль аъзами филайлати ннисфи мин шаъбанил мукаррами ллати юфракьу фигьа куллу амрин хIаким ва юбраму ан такшифа аьнни миналь балаи ма аьъламу вама ла аъламу вама анта бигьи аъламу иннака антал ааьззуль акрам. Ва саллаЛлагьу аьла сайидина МухIаммадин ва алигьи ва сахIбигьи ва саллам».
