ЦIусса шин

ЦIусса шин

Гьижра учайссар МухIаммад Идавс ва асхIабтал Маккалия Мадиналив бизаврин. Му хьуссар милади календарьданул 622-ку шинал. Муния шихунмай най буссар бусурманнал календарь, кIилчинма халиф Оьмар ибн аль-ХатIтIаблул байбишин бувсса.

 

Шинал дайдихьу

Имам Абу Нуаьймул луттираву чивчумунийн бувну, гьижралул 17-ку шинал Оьмар-асхIабнал буюрданийну халкь бавтIун, Исламрал календарь бачин бувансса хIукму бувну бур. Цавай бивкIун бур МухIаммад Идавсин ﷺ цалчинсса аятру ливксса чIумуя байбишин аьркинссар тIий, вайминнал увкуну бур бусурман Маккалия Мадиналив бивзсса чIумуя (гьижра) байбишин аьркинссар, куну. Гьарцаннах вичIигу дирхьуну, Оьмар-асхIаблул увкуссар: «Гьижралулли тIайламур батIулмуния личIи бувсса». Яла мичча байбишин бувссар календарь. Шинал цалчинмур барзну лавсъссар МухIаррам барз.

Бусурманнал календарь зурущал бавхIуссар. Шинаву буссар 12 барз. Барз байбишайссар ссавний цIусса барз бувккукун. Ца зуруву бикIайссар 29-30 гьантта. Муниятури бусурманнал календарь 10-11 гьантлул кутIасса григориан календарьдануяр.

 

МухIаррам барз

МухIаррам – мубараксса барзри. Ва шинал цалчинмур барз хъанахъиссар. МухIаррам буххайссар мукьва къадагъасса зурувун (аль-ашгьур аль-хIурум). Ми зурдардий дяъви буллан, Кяъбалул лагмасса аьрщарай ав буллан къабучIиссар. МухIаррам бакъасса, ялагу вайннувун багьайссар Зуль-Кьаада, Зуль-ХIижжа ва Ражаб барзру. Мунил хIакьиравусса Кьуръандалул аят ва МухIаммад Идавсил ﷺ хIадисру буссар.

Вай мукьвагу зуруй бувсса хъинбалардах чири гьарзассар, ва мукунма бунагьрахсса танмихIгу кIуссар.

Аьлимчу Ибну Касир тIий ур: «Вай зурдардий дурсса давурттахсса чиригу танмихIгу цамур чIумалнияр хъунмассар. Зулму баву мудангу хъунмасса бунагьри, амма вай зурдардий мунихсса танмихI хъиннува захIматссар. Аллагьнал ﷻ цанна ччимур бюхттул дувайссар. Идавстал бюхттул бувссар, халкьуннал дянива бувчIуну – малаиктурава къабувчIуссар. Инсаннал бувайсса ихтилатрава бюхттул бувссар зикри. Аьрщарайсса яла бюхттулми кIанттурдуну бувссар мизитру. Зурдардива личIи бувссар Рамазан ва МухIаррам. Кьинирдава яла бюхттулмур – нюжмар кьинири, хьхьурдава – Лайлатул-Кьадри. Аллагьнал ﷻ бюхттул дурмунин хIурмат булувара».

 

Ва зуруй зума дугьаву

Имам Ан-Нававил «Заваиду-Равза» тIисса луттираву чивчуну бур: «Циняв зурдардива зума дугьан яла хъинмур – МухIаррам барзри. Мунин далилнугу Абу Гьурайрал бувсъсса хIадисри: «Рамазан зуруя махъ зума дугьан яла лайкьмур барз – МухIаррамри» (Муслим).

«МухIаррам зуруй ца зума дургьуманан зувира зума дургьуманануксса чири буссар», – тIий бур имам ТIабаранил бувцусса хIадисраву.

Шинал цалчинмур барз цукун гьан буврив, мукун гьантIиссар щала шингу. Имам Аль-Гъазалил «ИхIйа-оьлуму-ддин» тIисса луттираву чивчуну бур МухIаррам барз Аллагьнайн ﷻ мютIийну, эбадатрай гьан буварча, мунил барачат шинал вайми зурдардийнгу биянтIишиву.

МухIаррам зурул хьхьичIсса ацIва гьантта ххуйсса даврил дайдихьу дуван хъинсса кьинирдури (масъала, магьар бишин ва м.ц.). Мукунма, ва зуруй, Рамазан зуруй кунма, миски-гъаривнахсса, ятинтурахсса къулагъас, цадакьа чIяву бувну хъинссар.

Исламраву цIусса шин дучIаву ляличIину байран ягу шадлугъ кунна личIи къадувайссар, амма дуссар лаглагисса шинал махъра-махъсса кьини ва цIусса шинал цалчинмур кьини дуккайсса дуаьртту.

 

Шинал махъра-махъсса кьини дуккайсса дуаь

Бисмиллагьи-р-рахIмани-р-рахIим

Ва саллаЛлагьу аьла саййидина МухIаммадин ва аьла алигьи ва сахIбигьи ва саллам.

Аллагьумма ма аьмилту фи гьазигьи ссанати мимма нагьайтани аьнгьу, фалам атуб мингьу, ва лам тарзагьу, ва лам тансагьу, ва хIалимта аьлаййа баъда кьудратика аьла оькьубати, ва дааьвтани ила-т-тавбати мингьу баъда журъати аьла мяъсиятика фаинни астагъфирука, фагъфирли, ва ма аьмилту фигьа, мимма тарзагьу, ва вааьдтани аьлайгьи ссаваба фа асъалука-Ллагьумма, я кариму, я заль жалали валь икрами, ан татакьаббалагьу минни ва ла такьтIааь ражаи минка, я Карим.

Ва саллаЛлагьу аьла саййидина МухIаммадин ва аьла алигьи ва сахIбигьи ва саллам.

ЦIусса шинал цалчинмур кьини дуккайсса дуаь

МухIаррам зурул хьхьичIра-хьхьичIсса кьини – шин дайдихьулул кьини ва дуаь дуккайссар:

Бисмиллагьи ррахмани ррахIим.

Ва салла Ллагьу аьла саййидина МухIаммадин ва аьла алигьи ва сахIбигьи ва саллам.

Аллагьумма, анта-л-абадиййу-л-кьадиму-л-аввалу, ва аьла фазлика-л-аьзими, ва жудика-л-муаьввалу, ва гьаза аьмун жадидун кьад акьбала насъалука-л-эсмата фигьи мина-ш-шайтIани ва авлияигьи, ва жунудигьи, ва-л-аьвна аьла гьазигьи-ннафсил аммарати биссуи, вал-иштигъала бима юкьаррибуни илайка зулфа, я зал-жалали вал-икрам, я архIама ррахIимин. (3-лла)

Ва салла Ллагьу аьла саййидина МухIаммадин-набиййил-уммиййи ва аьла алигьи ва сахIбигьи ва саллам.

 

Аьшура кьини

Аьшура кьини МухIаррам зурул 10-мур кьинири. Му хъинну хъуннасса, ххирасса кьинири. Адам идавс ихтияр увсса кьинири. Идрис идавс ссавруннайн лавхъсса кьинири. НухIлул жами лухччинийн бувчIсса кьинири. Ибрагьим идавс Аллагьу Тааьланал гьалмахчушиврун увгьусса кьинири. Давуд идавсил аьфву бувсса кьинири. Сулайман идавсийн паччахIшиву кIура дарсса кьинири. Аюб идавс цIуцIаврия марцI хьусса кьинири. Юсуп идавсгу мунал ппу Якьуб идавсгу цачIун хьусса кьинири. Ися идавс увсса кьинири. МухIаммад идавсил ﷺ Хадижат бувцусса кьинири. Лухччи-ссав, Кьалам, Адам ва ХIава ляхъан бувсса кьинири. Кьиямасса Кьини дикIантIисса кьинири.

Му кьини хъинсса аьмал баву хъинссар. Ци бунугу, хIатта ятиннал бакIрайх ка дуккарча, мунал чIарарал бакIрахсса ххуй-ххуйсса ахъулсри дусса мурхьру булайссар Алжаннаву. Му кьини гъуслу буварча му шинаву къашай къашайссар. Ссурмаврал яру бавугу суннатссар, тачIав цIун къабикIайссар, ккарччив цIакь шайссар. Му ссуннат баврил хIикматгу, НухI идавсил агьлу тIюпандалул жамилий бусса чIумал, миннал яру зия хьуну бивкIссар щинал асарданийну. Яла Аллагьу Тааьланал мий жамилия лухччинийн бувчIсса кьини, Аьшура кьини НухIлуйн вахIий ликкан бувну увкуссар: «ХIакьину ссурмаврал яру бувара», – куну. Мунияту жунмагу суннат бувссар.

Му кьини мукьра ракааьт чаклил дуварча, гьарца ракааьтрай аьлхIам бувккуну махъ ацIния цава кьулгьугу буклай, ххюцIалла шинал бувсса бунагьирттал аьфву бувайссар. Му кьини азарва Кьулгьу буккавугу хъинссар. Аллагь ﷻ мунах цIимилийну уругайссар.

Зума дугьаврилгу хъиннува хъунмасса даража буссар. Азарва ХIаж, азарва Оьмра бувссаксса чири буссар. Азара шагьиднануксса чири буссар. Азарва бакI тархъан бувссаксса чири буссар. Мискин, пакьир хъун аву, ххира аву хъинссар, гьаттаву ишайсса кьини Аллагьнал ﷻ мугу хъун увайссар.

Му кьини цадакьартту бавугу хъинссар. Хаснува личIи-личIийсса къама хIала бивчуну, хьхьахьхьари бивчуну баву хъинссар. Му кьини мий бачIаврил хIикматгу, НухI идавсил жами лухччинийн бувчIун паракьат хьувкун тIюпандалул хьхьирияту, мугу Аьшурдул кьини диркIссар, НухIлул амру бувссар му жамилий бивкIсса халкьуннахь: «Жува тIюпандалул хьхьирия лухччинийн бучIаврил щукрулун хъатIи бувара, зучIара думур дирчуну» – куну. Яла миннал, куннал лачIа, куннал у, куннал хъюру, куннал цайми-цайми личIи-личIийсса къалмул ссинфру дирчуну, хьхьахьхьари куннасса дукра дурссар. Муниятур жувагу хьхьахьхьари бичлай аьдат дагьсса. Му кьини ичIувсса тирх учин баву, ххира бавугу хъинссар, суннатссар.

«Идавстурал тарих» тIисса луттираву чивчуну бур: «Ва кьини Аллагьнал ﷻ цIаний зума дугьайманан азарилва хIаж ва оьмра бувссаксса, азарахъул лагъ тархъан увманануксса, азарахъул шагьиднануксса чири биян бувайссар. Ва кьини ятинтуран янна-ка дуллума, миннай цIими бувмагу Алжаннаву ххари увантIиссар. Гьарца ишираву дакIниву марцIсса ният дикIан аьркинссар, марцIсса ният дакъа дурсса давурттал чири ххиттуйн бувксса кунма бухлагайссар. КIул къахьунну, кьюлтIну бувсса цадакьалул мюхчан увайссар пахру-ххаралия, мунияту чялиш буккияра хъинбала мяъшаралийн къабуккан.

Хъама мабитари Аьшура кьини 70-ва бувккуну хъинсса махъру тикрал буван. Миннуя махъ арилла му дуаь дуккирчан, зул оьрмурду шинал лажиндарай бивкIулия бурувччуну бикIантIиссар. На бувсмур щялмахъ бакъар, мунил мяънагу агьамссар, тIайласса ххуллия инсан аьйкьингу къаитайссар. Вай цичIав на ляхъан бувсса, ягу гьаваллава лавсъсса затру бакъар, цимурца луттирдайн чул бивщуну тасттикь буван бюхъайссар».

 

Аьшура кьини дуккайсса дуаь

ХьхьичI 70-ла ва дуаь дуккайссар:

 

حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيِلُ نِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِرُ

 

ХIасбуналлагьу ва ниъма-ль-вакилю ниъма-ль-мавля ва ниъма-н-насиру.

 

Яла 7-лла дуккайссар:

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَكِيِلُ نِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِرُ

سُبْحَانَ اللهِ مِلْءَ الْمِيزَانِ وَ مُنْتَهَى الْعِلْمِ وَ مَبْلَغَ الرِّضَى وَزِنَةَ الْعَرْشِ لاَ مَلْجَأ وَلاَ مَنْجَأ مِنَ اللهِ إلاَّ إِلَيْهِ سُبْحَانَ اللهِ عَدَدَ الشَّفْعِ وَ الْوَتْرِ وَعَدَدَ كَلِماتِ اللهِ التَّامَّاتِ كُلِّها أَسْئلُكَ السَّلاَمَةَ بِرَحْمَتِكَ يآ اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ وَ لاَ حَوْلَ وَ لاَ قُوَّةَ إِلاَّ بِاللهِ الْعَلِيِّ العَظِمِ وَ هُوَ حَسْبِي وَ نِعْمَ الْوَكِيِلُ نِعْمَ الْمَوْلى وَ نِعْمَ النَّصِرُ وَ صَلَّى اللهُ عَلى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ خَيْرِ خَلْقِهِ وَ عَلى الِهِ وَصَحْبِهِ أَخْمَعِنَ

 

Бисмиллягьи ррахIмани ррахIим.

ХIасбуналлагьу ва ниъма-ль-вакилю ниъма-ль-мавля ва ниъма-н-насыру.

СубхIаналлагьи мильа-ль-мизани ва мунтагьа-ль-эльми ва маблагъа-р-риза ва зината-ль-аьрши ля мальджаа ва ля манджаа минаЛлагьи илля иляйгьи субхIанаЛлагьи аьдада-ш-шафъэ ва-ль-ватри ва аьдада калимати Ллягьи-т-таммати куллигьа асъалюка-с-салямата бирахIматика я архIама ррахIимина. Ва ля хIавля валя къуввата илля биллягьи-ль-аьлиййи-ль-аьзыми ва гьува хIасби ва ниъма-ль-вакилю ниъма-ль-мавля ва ниъма-н-насыру. Ва салля ллагьу аьля саййидина МухIаммадин хайри халкьигьи ва аьля алигьи ва сахIбигьи ажмаин.

 

 

Аьдил Ибрагьимов

 

2026-02-01 (Шяъбан 1447 ш.) №2.


Кьамулмур цадакьа

Цадакьа тIисса мукъул мяъна хъинну гьартассар: ванивун буххайссар фаризасса закат ва инсаннан ка-кумаг баву. Инсаннал цува АллагьначIан ﷻ гъан хьуншиврул цаманнан хъус дулаврин учайссар цадакьа (аьрабрай – «садакьа»). Диндалул аьлимтурал луттирдаву ва мукъуйну чIявучин ккаккан...


Бувккума багъишла итайссар

Кьуръан буккаву – эбадатирттава ца яла ххирамур ва чири гьарзамурди. Кьуръан мудан ккалай хъинссар – дяхтта ва хьхьувай, сапарданий ва ичIува, мизитраву ва даврий. Жулва салихIсса буттахъалгу мукун буккайсса бивкIссар. Миннал хIарачат бувайсса бивкIссар Аллагьнал Лу бюхъайкун чIявуну...


Ссавур дуван кумаг баймур

Идавсил ﷺ жунна ккаккан дурну дур ссавур дуван кумаг байсса азкар-дуаьртту: «КIюрххил чаклил хъирив ацIра дуаь дурккуманая Аллагь ﷻ рязи хьунтIиссар, Аллагьнал ﷻ му инсан уруччинтIиссар, миннувасса ххюра дунияллийсса оьрмулухассар, гайми ххюра ахиратраяссар.   «ХIасбия-Ллагьу...


Идавстурал касмурду

Жула диндалин бувну, зузаву му так арцу лякъаву къаккаллиссар, Аллагьнайн ﷻ эбадат даврийнгу кIура даяйссар. ХIарамсса даву дурну ляркъусса хъусгу хIарамссар, мунил жула цинярда эбадатругу зия дувайссар. Жула хъус хIалалсса чIумал Заннал барачатгу бишайссар.   ХIалалсса касму ва пиша бушиву...


БахIулул ва янил шаврил лишанну

Кьуръан ккалай инсантал хъин бувайминнал бусаврин бувну, хIакьинусса кьини халкьуннаву хъинну ишла хьуну бур бахIурду баву ва янил шаву. Ми иширттал хIакъираву инсантуран чIявучин тIайласса кIулшигу къадикIай. Мунияту, ва макьалалуву кIицI лаганну бахIу бувсса ягу янил хьусса инсан цукунсса...