Уллу шаирни эсделигине
Къумукъ поэзияны ярыкъ юлдузу Шарип Албериев тувгъанлы 100 йыл бите. Уллу шаирибизни яратывчулугъун адабият ахтарывчулар ва эсли чагъындагъы адамлар яхшы билсе де, жагьил наслу ону билмей, танымай деп айтма ярай. Шо гьалны къолайлашдырмакъ ва шаирни атын эсге алмакъ мурат булан гьали-гьалилерде Магьачкъаладагъы Анвар Гьажиевни атындагъы музейде Шарип Албериевге багъышлангъан жыйын болду.
Ёлугъувда шаирлерден, язывчулардан къайры анадаш адабиятыбызгъа ва савлай маданиятыбызгъа юрек авруйгъанлар жыйылгъан эди. Шарип Албериевни сатырларын охугъан гиши, ону пагьмусун, оьр чеберлигин гёрюп, неге бу шиърулар генг яйылмагъан деп тамаша болар.
Жыйынны ача туруп, Дагъыстан язывчуларыны Союзуну къумукъ бёлюгюню ёлбашчысы, Дагъыстанны халкъ шаири Багьавутдин Гьажиев бу ёлугъув Анварны музейинде оьтгерилегени негьакъ тюгюл деди.
– Шарип Албериев 1926-нчы йыл, яхсайлы айтылгъан агъач уста Алимгьажини агьлюсюнде тувгъан, – деп башлады Багьавутдин Анварович. – Алтын къоллу устаны уланы шаир бола, ерли басмаханада ону китаплары чыгъа, Москвадагъы Горькийни атындагъы Адабият институтда охуй. Агьлюбюзню сюеген атамны къурдашы, ювукъда яшайгъан Шарип бек тамаша адам эди, мен ону яхшы таный эдим. Ол уллу къаркъаралы, къалын чачлы, арнавутдай бийик адам эди. Шарип бек асил, яхшы къылыкълы инсан гьисапда эсимде къалды. Ол къайда болса да, айлана якъдагъы адамланы гьайын этмеге алгъасай эди. Шонча уллу адамны юреги бек йымышакъ болуп, гиччилеге ажайып исси янашагъаны бизге тамаша тие эди. Къайда ишлесе де, ол ишине берилип, оьр даражада ишин кютген. Гьалиги заманда «креативный» деген сёз кёп къоллана. Муна Шарип де шолай «креативный», демек загьматын нечик къолай этейим, не янгы гьаракат булан шону оьр этейим, деп белсенип чалышгъан. Шарип Албериевни яратывчулугъуну гьакъында айтса, ол къайсы жанрларда да оьзюню пагьмусун гёрсетмеге бажаргъан яратывчу. Ол – шаир, таржумачы, прозаик, драматург. Бир адамда шонча пагьму барлыгъы тамаша этмей болмай. Къайсы жанрда яратса да, Шарип къаламындан чыгъагъан сёзню уьстюнде бек ишлеп, чарлап дегенлей, лап тетиксиз гьалгъа гелтирмейли токътамай болгъан. Ол сёзге бек абурлу кюйде янашагъан шаир. Шарип яратгъан къапиягъа къарасанг, шону исбайылыгъына гьайран боласан. Къумукъ тилни яхшы билме сюе бусакъ, Шарип Албериевни яратывчулугъуна ювукъ болма герекбиз деп эсиме геле.
Багьавутдин Анваровични сёзлерине бек разибиз, Шарип Албериевге берилген багьа, ону инсан келпети ва яратывчулукъ пагьмусу гьар кимде де болгъур йимик, сукъланагъан, оьр даражада болгъан. Белгили шаирибизни яратывчулугъуну гьакъында айтылгъан адабият ахтарывчубуз, филология илмуланы доктору Малик Гьюсейнов бир-нече сёз айтды.
– Гьар язывчуну, шаирни арагъа чыгъыву агьамиятлы, – деди Малик Алиевич. – Муна Шарип Албериев Москвада Адабият институтда охуйгъан заманда, 1954-нчю йыл ону биринчи китабы чыгъа. Шо китап бизин адабиятгъа бир янгылыкъ гелтире. Неге шолай деп айтаман? Шарип Москвада яшай, Москваны гёре, онда ярата ва Москваны гёзюнден умуми ватангъа къарай. О заманда Совет гьукуматны гьакъында язма герек деп санала, ол буса: «Москва. Кремль. Къызыл майдан» деп, шоланы атындан яза. Патриот ёлда язагъаны да англашыла. Шолайлыкъ, озокъда, бизин къумукъ адабиятгъа янгылыкъ. Язагъаны да уста чеберлик кюйде яза, озокъда. 1954-нчю йыл ол муна шолай арагъа чыгъа. Шо вакътиде пачалыгъыбызда да, адабиятда да алышынывлар булан янаша, бир-бир агъымлар башлана. Шо девюрге «шестидесятниклени» девюрю, «оттепельни заманы» деп айтабыз. Евгений Евтушенко, Роберт Рождественский ва оьзгелер арагъа чыкъма башлай. Шо ишлени барысын да Шарип гёре, гьис эте. Арагъа эркинлик чыгъа. Ол Ислам динге яхшы гёзден къарай болгъаны да билине, ону асарларында дин юрютегенлер яман адамлар тюгюл. Шарипни «Юрек йырлай» деген 1956-нчы йыл чыкъгъан экинчи китабы Аткъайгъа багъышлана. Шо китапда «Ата-ана – алтындыр» деген бёлюк бар. Онда ата-ана деген маъна агьамиятлы тюгюл, онда кёбюсю бизин адатланы гьакъында айтыла. Биринчилерден болуп Шарип бизин къумукъ адатланы, къумукъ эдеплени арагъа чыгъаргъан шаир. Шарип Албериев йимик къумукъ айтывланы къоллайгъан не шаир, не яратывчу ёкъ. 1960-нчы йыллардагъы Шарипни сююв лирикасы бек гючлю язылгъан. Сонг адабият журналда «Янгы ёл» деп, сонг атын алышдырып «Къанлыны къабуру» деген Шарип Албериевни повести чыгъа. Бу повест (огъар роман деп де айтма ярай) бизин адабиятыбызны экиге бёле. Ондан алда язылгъанлары – алдагъы девюр, бу буса – гьалиги, эркинликни янгы девюрю. Демократлашыв башлана. Шарип маънагъа да, тыш янгъа да бек тергевлю янашгъан яратывчу. Ону къапиясы – айрыча, оьр даражалы, бары да шаирлеге ачыкъ уьлгюдюр. Шарипни къапиясы енгил ясалгъан къапия тюгюл, гьар гезик ол бек къаст этип уьстюнде ишлеп эсде къалагъан сатырлар язма бажаргъан. Масала, бир шиърусуна къапиягъа герекли сёз тапмайлы, дёрт йыл шону уьстюнде ишлеген сонг битдирген.
Малик Гьюсейнов адабият ахтарывчу гьисапда Шарип Албериевни яратывчулугъуна оьр багьа берди, гертиден де, шаирни шиъруларын охугъан гьар ким де шогъар мюкюр болажагъы ачыкъ. Уллу шаирибизни гьакъында шо гюн белгили кёп адам чыгъып сёйледи. Шоланы арасында филология илмуланы кандидаты Агъарагьим Солтанмурадов, пагьмулу шаирлерибиз Казим Казимов ва Адил Бийтемиров, жамият чалышывчулар, шаирни наслулары Шарип Алимгьажиевични эсге алды, огъар багъышлап исси сёз айтды. Дагъыстьанны халкъ шаири Супиянат Мамаева да оьзюню яратывчулугъуна Шарип этген таъсирни гьакъында хабарлады.
– Тамаша тийсе де, Шарип Албериевни китаплары 1986-нчы йылдан берли чыкъмагъан! – деди Супиянат Магьамматовна. – Шаирни китаплары охувчугъа тюшмейгени къыркъ йыл бола! Китаплары хыйлы йылланы узагъында чыкъмай турагъан оьзге шаирлерибиз де бар. Шо ярайгъан зат тюгюл. Яратывчу унутулмай, «оьлмей», охувчугъа танывлу болгъанны сюе бусакъ, шондан башлама герекбиз. Китапларын чыгъартмакъ – лап герекли ишдир. Ал заманларда яш шаирлени сынавлу уллуланы алдына чакъыра эди. Бир гезик къумукълардан Багьавутдин, Бадрутдин ва педучилишени битдирген мен де бар эдик. Биз олагъа шиъруларыбызны охуй эдик. О заман уллу шаирлени алдына чыкъмкъ бир аламат эди. Гьалиги девюрде йимик сан да гёрмей, ким де алдына гелип, къучакълашып, сурат алайыкъ деп къоягъан кюй ёкъ эди. О заман булай ишлер къайдагъы зат! Уллу шаирлени къырыйына барып да болмай эди. Оланы янына бармай, йыракъдан къарай эдик, халкъны арасында оланы шонча да уллу абуру бар эди. Шолай, къартыллай туруп, оланы алдына чыкъдым ва тавушум гьаран чыгъагъан кюйде «Гелечи» деген шу шиърумну охудум:
Бир токътавсуз чарнай бавда савусгъан,
О чарнаса, уьйге къонакъ геле дей.
Къызьяш бусанг, чарнавуна къошулуп,
Савусгъандан гелечилер тиле дей.
Къой, савусгъан чарнай турсун бавунда,
Чарнавуна къошулмайлы турайым.
Гелечиге къонакъ тепси къургъунча,
Сюювюмден уллу къала къурайым.
Сюювюмню къат-къат этип къабатлап,
Къарачыгъыз, къала тиздим юрекде.
Чалынса да заман-заман чарнаву,
Савусгъан да гёрюнмей гьеч терекде.
Шо заман Шарип: «Токътагъыз да, харс урайыкъ!» – деп йиберди. Къартыллап турагъан мен, Шарип олай дегенде бир енгил болуп гетдим. Арив зат айтгъанманмы, арив зат язгъанмамы экен деп ругьланып йибердим. Язбашны япырагъы йимик, къартыллап турагъан гьалымны гёрюп, Шарип мени гёнгюмню алгъан кююне ажайып боласан, адамдагъы инсаплыкъ шолай гезиклерде билинедир. «Савусгъанны бу гёзлейген кюйге къарагъыз», – деп, ол жыйылгъанланы барысына да этген таъсир унутулмай гьали де гёз алдымда…
Жыйында Шарип Албериевни жыйым асарлары янгыдан китап этип чыгъарылма герек деген масъала арагъа чыкъды ва шо ёлда иш этилежек болду. Уллу шаирибизге биз этежек абур – шону атын эсде сакъламакъ булан, язгъан шиъруларын, оьзге асарларын охумакъ деп эсиме геле. Булай пагьмуланы унутма ярайгъан иш тюгюл.
