Аллагьны ﷻ ёлундагъы агьлю
Аллагьны ﷻ ёлундагъы агьлю
Мама-гьажи
Къоччакъ адамлардан тамаша болабыз, оланы гьюнерлери эсибизде къала. Амма аты арагъа чыкъмаса да, тек ишлери батырланыкинден артда къалмай игит кюйде яшагъанлар да бар.
Бу адамлар яшавун дин яйывгъа, ярыкъландырывгъа багъышлагъан. Шолайланы бириси – Халимбекавулда тувгъан дин чалышывчу Абубакарны уланы Мама-гьажи. 1861-нчи йылда тувгъан топуракъ еси Мама-гьажини бавлары ва юзюмлюклери болгъан. Байлыгъын чомарт кюйде харжлап юрюген саялы, халкъ арада ону уллу абуру болгъан.
Ону асил хасиятыны, дин яйывда этген гьаракатыны гьакъында наслудан-наслугъа айтылып геле. Уллу чагъындагъылар шо айтывланы яхшы биле. Билмей боламы дагъы, ол ата юрту Халимбекавулда оьз харжына межит ва эки къатлы мадраса тизген буса?! Шо мадрасада хоншу юртлардан да гелип яшлар охуй болгъан. Шондан къайры, ол оьзюню юртунда да, Паравулда да авул межитлер де къургъан.
Мама-хаджи жамият ва дин яшавда жагь кюйде ортакъчылыкъ этеген гьаракатчы адам болгъан. Ол шо замангъы Дагъыстандагъы хыйлы белгили адамлар булан байлавлукъ юрютген. Мама-гьажи цудахарлы Ильяс-гьажини ва акъушалы Али-гьажини яхшы таныгъан, оьзге шайыхлар булан да къурдашлыкъ юрютген.
Цудахарлы Ильяс-гьажини пача гьакимлик Татарстангъа сюргюн этгенде, ол шонда оьле. Ильяс-гьажи оьзюн Паравулда гёммеге васият эте. Мама-гьажи кёп харжын чыгъарып, паравуллулар булан бирче барып, устазны сюегин ватанына гелтире.
Мама-гьажини бары да дегенлей танышлары совет пачалыкъны заманында тутула ва кёбюсю оьлтюрюле. 1924-нчю йыл ол оьлмеген эди буса, шексиз кюйде ону да тутар эди. Белгили йимик, уллу къыйыкъсытывлар 1929-нчу йыл башлана.
Шо йыл Мама-гьажи таныгъан ва къатнагъан хыйлы бусурман чалышывчулар тутула. Шоланы арасында тёбенкъазанышлы Абусуфьян Акаев, Агъарагьим-къади, Хизри-къади Гебеков, Мустапа-къади Исмайылов; бугленли Бадави-къади; тёбенжюнгютейли Юсуп-къади Гьасанаев, Абдулгьалим Ибрагьимов ва хыйлы оьзгелер болгъан.
Инкъылапны янын тутгъан кёп-кёп динагьлюлер, сонг тутула ва жазалана. Неге олар инкъылапны янын тутгъан деген сорав тувма бола. Большевиклер айтагъан тенглик ва эркинлик болар дегенге уллу алимлерибиз инанып, шоланы янын тутгъан болгъан. Амма сонггъа таба оьзлени янын тутгъан хыйлыланы янгы гьакимлик ёкъ эте.
Буйнакск шагьардагъы Сайфулла-къадини атындагъы ислам университетни ректору Арсланали-гьажи Гьамзатов айтагъан кюйде, Мама-гьажи дин яйывда хыйлы гьаракат этген. Дин билим яймакъ учун да ол гёрмекли къошум этген. Ондан къайры, таза юрекли, асил къылыкълы бу адам бек чомарт инсан да болгъан. Мама-гьажи этген яхшылыкъланы халкъ гьали де унутмай.
Халимбекавулну жамият советини председатели Абдулкъадир Жамалутдинов булай хабарлай: «Мен бек берекетли юртда яшайман. Мунда шайых Абуюсуп ва белгили дин чалышывчу Мама-гьажи гёмюлген. Мен яшайгъан орамгъа Мама-гьажи Мамаевни аты къоюлгъан. Къырыйымда Мама-гьажини аты берилген гьапислени гьазирлейген центры иш гёре. Мадрасаны къаршысында Мама-гьажини уланы Абу-Ханифаны аты берилген бек арив межит бар. Мадрасаны да, межитни де Калимат Болатованы ва ону уланлары Батдал-гьажини ва Темирлан-гьажини харжына тизилген. Бу къурулушда Халимбекавулну жамияты да, озокъда, ортакъчылыкъ этген. Мама-гьажини сав оьмюрю – яхшы иш этмеге берилген гьаракат. Ол Есибизни динин яйыв булан, халкъына амин кюйде къуллукъ этип гетген. Аллагьны ﷻ яхшылыгъы булан ол яшавда къаршы болагъан къыйынлыкълардан оьзден кюйде оьтмеге бажарагъан».
Алавдин-гьажи Гьажиатаев тарихни яхшы биле ва булай эсгере: «Мама-гьажини тухуму билимге берилген адамлар эди. Ол оьзю де кёп охугъан, уланлары де белгили алимлерден билим алгъан».
Халимбекавулдагъы гьапислени охутагъан центрны ёлбашчысы Нурмагьаммат Абушев юртлусуну гьакъында булай хабарлай: «Мама-гьажи бизин юртда тувгъан, 63 йыл яшап, герти дюньягъа гёчген. Ончакъы кёп яшамаса да, ол бусурман дин яйывда уллу иш этмеге бажаргъан. Асил къылыгъы, чомартлыгъы саялы ону халимбекавуллулар да, оьзге бары да адам сюе эди. Ону чомартлыгъы янгыз ата юртуна яйылып къалмай эди, оьзгелеге де ол кёп кёмек этген. Халимбекавулда мадраса ва межитлер къургъан сонг, ол башгъа юртларда да шолай къурулушлар этген. Ондан къайры, динге ва Къуръангъа охуйгъан муталимлеге де ол кёмек эте болгъан. Осал яшайгъан агьлюлеге айрокъда кёп языксына болгъан. Мама-гьажи динге йымышакъ кюйде, пасигь сёзю булан чакъыра болгъан. Ол Къуръанда гёрсетилеген кюйде, адамлагъа йымышакъ янаша, гьакъыкъатгъа гьакъ юрекден чакъыра болгъан. Мама-гьажи дин илмулар булан янаша, яшлагъа светский билим бермеге де герек, деп гьисап эте болгъан. Ол ойлашагъан кюйде, бусурман жагьиллер къайсы якъдан да гьазирленмеге тарыкъ. Европалы пачалыкълардан артда къалмайгъан кюйде. Шо гьаракатда ол Абусуфьян Акаевни янын тутуп, ол таклиф этеген янгы охутув къайданы яя болгъан».
Халимбекавуллу шаир ва педагог Умлайла Залибекова юртлусуну гьакъында булай къоша: «Мама-гьажи тамаша адам эди. Яхшылыкъ этмеге белсенген инсан эди. Йымышакъ хасиятлы, асил адам буса да, тарыкъ заманда ол къаттылыкъ да гёрсетме бажаргъан. Ону къырыйындагъылар шолайлыкъны алай арив гьис эте болгъан. Гиччиден бир-бирине бек байлангъан агъа-ини Мама-гьажи ва Залибек-гьажи рагьмулу ишлерде де бирче ортакъчылыкъ эте болгъан. Гьаждан къайтагъанда булагъа болгъан ишни кёплер эшитгендир. Гери къайтывда буланы тёбенкъазанышлы Хизри-къади дейген ёлдашы гечине. Бу иш Къызыл денгизден оьтюп барагъанда, гемени уьстюнде бола. Динибизде юрюлеген кюйде, бусурман гиши гемени уьстюнде жан берсе, ону ахыр ёлун къуругъа етишгенче артгъа тебере. Амма къуру йыракъда буса, динибиз гёрсетеген бары да адатлар этилип (сюек жувув, гебинлев, жаназа къылыв, талкъын охув), сюекни эки такътаны арасына салып байлай. Сонг шо сюекни ягъагъа етишер деген умут булан сувгъа тюшюре. Ягъада имансызлар, бусурманлар яшаймы деп къаралмай. Ким яшаса да, ягъада бусурман адам болар деген умут булан шолай этиле. Сюекге бир авур зат да байлап сувгъа батылтмакъ буса, дагъы да къолай деп санала. Аль-Къальюби дейген алим шолай этмекни яхшы гёре, сюннетге де санай. Гемедеги кёплер сюекни шолай этип, сувгъа батылтса яхшы деп гьисаплай. Амма агъа-инилер шогъар къаршы чыгъа. Мама-гьажи алтын тёлеп, гиччи къайыкъ тутуп, сюек булан бирче Жидданы портуна къайтып гете. Аллагьны ﷻ яхшылыгъы булан тез къуругъа етишип, сюекни топуракъгъа гёммеге бажарыла. Шо ишлер барысы да кютюлген сонг, агъа-инилер ватанына къайта. Гёресиз, Мама-гьажи ва Залибек-гьажи нечик къылыкълы инсанлар болгъан!»
Къолу булан Къуръан гёчюрген паравуллу пагьмулу каллиграф Сулемен-гьажи Аширлаев Мама-гьажини гьакъында оьзю билегенин айта: «Мама-гьажи этген яхшылыкъны бизин юртда бек пайдасы болду. Ол Паравулда мадраса тизип къоймады, шону ишлейген кююн де онгарды, муаллимлени чакъырып, олагъа алапа берип сакълады. Охувчу яшлагъа да бары да тарыкъ-герек бериле эди. Гьалиги вакътиде Паравулда къыркъгъа ювукъ межит ишлей, мадрасаларада нечесе юз яш охуй. Шолай болмакълыкъда Мама-гьажини берекети де бар деп шексиз кюйде айтма ярай. Юртлулар ону бек абурлай, сюе, гьатта ону наслуларын да гьюрметлей».
Халимбекавуллу тамазалар айтагъан кюйде, арагъа не масъала чыкъса да, Мама-гьажи шогъар жавап излейгенде Къуръангъа ва гьадислеге асасланып янаша болгъан. Динге таянагъаны ону бирден-бир гьакъыллы эте, пайдасы арта. Биревлер гьис этген кюйде, Мама-гьажини бети ачыкъ, нюр явгъандай гёрюне болгъан.
Арсланали-къади
Халимбекавул юртлу Арсланали-къади Мамаев – динибизни яхшы билеген, гетген асрудагъы уллу алимлерибизни бириси. Ол Магьачкъала шагьарны жума межитини, сонг Таргъу юртну имамы болуп ишледи. Халкъ огъар бек абур-сый эте, сюе болгъан. Ону ваъзаларына тынгламагъа, соравлагъа жавап тапмагъа Дагъыстанны хыйлы юртларындан геле болгъан.
Кёп гиччилей анасыз къалгъан Арсланали-къади, оьгейанасы булан яшаса да, языкъ болмагъан, инилеринден, къызарадшларындан айрылмагъан, татывлукъда оьсген. Неге тюгюл атасыны башгъа къатыны, ону сакълагъан тиштайпа иманлы, намуслу адам болгъан. Шогъар бакъгъан сюювню ва разиликни Арсланали-къади оьлгенче юрегинде сакълагъан.
Ол илму алмагъа башлап ата юрту Халимбекавулда башлагъан, сонг охувун Паравулда узатгъан. Муну билимин эс этген юртлулар огъар Паравул мадрасада дарс бермеге таклиф эте. Ол яшланы охутма уруна, билим алывун оьзю де узата – илмугъа гьасиретлик булан оьмюрю гете. Ону ажайып эси болгъан. Бир гезик пелен соравгъа жавап излей туруп, ол Темир-Хан-Шурагъа бара ва Абусуфьян Акаевни китап тюкенине гире. Жавап излей туруп, Арсланали-къади китапны бетлерин ачып къарай. Шону гёрюп, Абусуфьян огъар: «Арсланали, сен не излейсен?» – деп сорай. Ол не излейгенин ачыкъ этгенде, Абусуфьян жавап къайсы китапда ва къайсы бетде экенин огъар шоссагьат айтып бере. Шондан сонг болма ярай, Арсланали-къади эсин гючлю этмек учун гьаракат этмеге башлагъаны.
Ол динибизни терен ахтара, хыйлы-хыйлы китап охуй, уллу алимлени асарлары булан таныш. Паравулда Арсланали-къади болажакъ яшав ёлдашына къаршы бола ва Минатулла дейген ерли далапчыны къызы Бийкени ушатып къоя. Къызны атасы башгъа юртгъа къошулмагъа сюймей болгъан, тек уланны атасы Мама-гьажи маслагьат этип, жагьиллер уьйленежек бола. Улангъа Правулда яшамакъ деген янгыз бир шарт салына. Жагьиллеге уьй де, оьзге тарыкъ-герекни де Минатулла оьзю ала. Бираздан пачалыкъда уллу инкъылап башлана ва жамият гьал тюбюкъарадан алышына.
Баягъы гьызарлавлар ва «реперессиялар» буланы агьлюсюне де тие, къайнатасы Минатулланы тутуп Къазахстангъа йибере. Бийке алтынларын сатып, уьйде гиччи яшларын да къоюп, атасын гёрмеге бара. Гери къайтгъанда буса, атасын гюллелеп оьлтюрген деген аччы хабар геле.
Охугъан, билеген саялы Арсланали-къадиге гьукумат ишлерде ишлемеге де кёп таклифлер этиле. Амма ол бирин де къабул этмей. Оьзюне агьамият тартмас учун, балагьлардан сакъланмагъа, деп ол агьлюсю булан денгизге ювукъ гёче. Къаравул болуп ишге тюшген Арсланали-къади терезелери де ёкъ бир яшыртгъын уьюне де гирип, чыракъны ярыгъында Къуръан охуй, намаз къыла. Олай да, бусурман алимлени китапларын охуй, ибадат эте. Шолай бир-нече йыл оьте. Уллу ватан дав башлангъанда Арсланали-къади агьлюсю булан Магьачкъалагъа гёче. Мунда ол белгили алим ва ругь насигьатчы, башкъырт миллетли Баязит-шайых Хайруллин булан таныш бола. Баязит-шайых 1918-нчи йыл Магьачкъалагъа гелип, 1950-нчи йыллар болгъанча мундагъы бир межитни имамы болуп ишлеген. Ол ишлеген межитге «татар» межит деп айтылагъан бола.
Бу имамдан таба Арсланали-къади татарлы башгъа алимлер булан да таныш бола. Олар барысы да Магьачкъаладагъы татарланы ругь-ярыкъландырыв центрыны вакиллери болгъан. Йыллар гетип Таргъуда Баязит Хайруллинни атындагъы межит ачыла. Ону къабуруну уьстюнде таргъулулар зиярат этген.
Заман гетип, Арсланали-къади агьлюсю булан ата юрту Халимбекавулгъа гёче. Давдан сонггъу йылларда ону Магьачкъаладагъы жума-межитни будуну болуп ишлемеге чакъыра. Арсаланали-къадини терен билимин гёргенде, ону шо межитге имам этип белгилей.
Ону ваъзасыны яхшылыгъындан межитге гелегенлени санаву артып тербей. Булай ишни ушатмай, ерли партия къуллукъчулар Темиркъазыкъ Кавказ бусурманланы ругьани идарасындан таба ону ишинден тайдырта. Арсланали-къадини ишинден тайдыргъанны билгенде, таргъулулар оьзлеге имам болуп гелмекни огъар бек тилей. Ол шогъар рази болуп, шо межитде 15 йыл ишлей. О заманланы ерли адамлар гьали де абур булан эсине ала. Арсланали-къади охугъан ваъзалар, ону адиллиги ва терен билими, шариатгъа гёре юрюгени Таргъуда унутулмагъан.
87 йыллыкъ Таргъу юртлу Гилянханум Зайирбекова булай хабарлай: «Бир жумагюн агьлюм Иса булан къабакъалда олтуруп турагъанда, Жапар-агъав дейген юртлубуз межитден къайтып гелегенин гёрдюк. Ол яныбызда олтуруп, Арсланали-къади жума намазда охугъан ваъзаны гьакъында айтма башлады. Ол бек гьайран эди, авур тыныш алып: “Огь, огь…”, – деп тура эди. Олжам: “Не болгъан? Бетинг негер къачгъан?” – деп сорады. Жапар-агъав: “Имамыбыз Арсланали-къади айтгъан сёзлерден айынып битмей турман. Мени йимик башгъалар да титиреп къалдыкъ. Ювукъ арада бизге балагь къобажакъ деди ол, неге десе Магьачкъалада бир-бир адамлар пасатлыкъ юрюте, уллулагъа гьюрмет этмей, тиштайпалар ялангач болгъан. Аллагьны ﷻ ачувун чыгъартагъан ишлер этелер. Юреклерибизде иман къатдырмасакъ, Есибизни законлары булан юрюмесек, пайда болмас деди имамыбыз”, – деп англатды. Бу сёзлерден сонг бир жама да гетмей, уллу ер тербенив болду».
Магьамматрасул Мамаев
Мама-гьажини уланы Магьамматрасул 1904-нчю йыл Халимбекавулда тувгъан. Юрт хозяйство булан машгъул болуп, ол бавлар ва юзюмчюлюк юрюте болгъан. Дагъыстанда совет гьакимлик токъташдырылгъанда, Магьамматрасул бары да байлыгъын тас этип, ерли колхозда ишлей. Ол яшлайын охума башлап, дин билими булангъы адам болгъан. Ондан къайры, шиъру языв яратывчулукъгъа да ону пагьмусу болгъан.
Магьамматрасул англашылагъан, енгил тил булан яза. Ону яратывчулугъунда ойну ачыкълыгъы гёрюне, накъышлы, баш чыгъарма болмайгъан артыкъ къужурлукъ ёкъ. Магьамматрасулну поэзиясы аслу гьалда Есибизге бакъгъан къатты имангъа, Ону пурманына таби болмакълыгъына, Къурангъа ва сюннетге гёре юрюмекге багъышлангъан. Огъар илгьам оьрден, таза булакъдан гелегени алай арив гёрюне.
Шаирни яратывчулугъуна халкъ ва заман герти багьа бере. Айтагъаныкъ, Магьамматрасул язгъан сатырланы адамлар бек ушатып, мавлетлерде, оьзге дин жыйынларда, мажлислерде ону назмулары кёп охула. Гьалиге ерли де шо язгъан шиърулар халкъ арада юрюле. Ону яратывчулугъу инсангъа парахатлыкъ гелтире, жанына синге, ойларын ачыкълашдыра. Уллу пагьму шолай бола чы!
Яратывчулукъгъа берилген буса да, Магьамматрасул шиъруларын китап этип чыгъарма алгъасамай эди. О заманларда пачалыкъны динге янашыву нечик болгъанны билебиз ва булай яратывчулукъгъа къынгыр гёзден къарала болгъан. Ону ойлары, чакъырывлары шо вакътиде оьмюр сюреген къалипге, озокъда, къыйышмагъан. Ондан къайры, Магьамматрасулну яратвчулугъу – «кулак» агьлюден чыкъгъан шаирни асарлары чы. Ону поэзиясы янгыз 2022-нчи йыл басмадан чыгъа. С.Алибеков онгарып, къумукъ тилде ону асарларыны жыйымын китап этип чыгъара.
Магьамматрасул Мамаев халкъына, ватанына юреги авруйгъан адам болгъан. Уьлкеде болуп турагъан ишлер ону терен ойлашдырта, къарсалата. Рази болмайгъан ишлени гьакъында ол къоркъмай, тартынмай ачыкъ айта. Магьамматрасул: «Гьукуматны тюгюл, ватанын ва халкъын сюймеге герек. Гьукумат халкъны пайдасына ишлеме тарыкъ, терсине болма герекмей», – деп айта болгъан. Ол, озокъда, имансыз атеист ёл булан рази тюгюл ва динге арт берген пачалыкъ эрте-геч тозулмай къалмажакъ, деп кёп эсгерген. Далил гьисапда Къуръан аятланы да гелтирген.
Давдан сонггъу йылларда партия бёлюклеге ону уьстюне кёп арза языла. Сайки колхоз ишге белсенип къошулмай. Нормагъа гёре 180 гюн ишлемеге герек заманда, ол янгыз 156 гюн ишлеген. Арзачылар ол «кулак» болгъан деп де язгъанлар.
Шолай ялаябывланы натижасында, 1948-нчи йыл Магьамматрасул Мамаевни уьстюнде дуван (суд) гесилип, ону етти йылгъа туснакъ этип, Сибирдеги Воркута шагьаргъа йибере. Ондагъылар шахтада авур загьматда ишлей. Кёплер авруп, узакъ къалмай оьле. Магьамматрасул ругьдан тюшмей, къыйынлыкъланы бюдюремей къаршылай. Ол намаз кёп къыла, Аллагьгъа ﷻ умут этип шо йылланы башдан гечире ва уьюне сав-саламат къайтажагъына умут уьзмей.
Гёрген къыйынлыкълагъа да къарамайлы, Магьамматрасул ачувлу болмай, биревге де налат бермей, Аллагьгъа ﷻ шюкюрлюк этип яшай. Ол: «Душманларыбыз бизге чыдамлы, къатты ва языкъсынавлу болмакъ учун алай арив имканлыкъ бере. Къысмат – Аллагьдан ﷻ геле. Бары да зат Ону ихтиярында. Бу яшав сынавдан толгъан. Бизин аслу мурадыбыз – Аллагьгъа ﷻ къуллукъ этмек ва чыдамлы болмакъ», – деп айта болгъан.
1954-нчю йыл ол не буса да ватанына къайта. Туснакъда тургъан чакъы заман Магьамматрасул ювукъ адамларына шиъру къайдада кагъызлар яза болгъан.
Сибирден кагъыз
Аявлу къардашларым,
Салам язаман сизге,
Унутмагъыз яшланы,
Бара туругъуз бизге.
Мен чыдайман, къарайман,
Аллагьны ﷻ къадарына.
Герти юрек токъташдырып,
Бир Аллагьны ﷻ барына.
Аллагь ﷻ язды – мен гетдим,
Сибир деген ерлеге.
Мени йимик уланлар,
Кёплер гетген ерлеге.
Башгъа шиърусунда Магьамматрасул булай яза:
Йыламагъыз, балалар,
Мен гелермен къутулуп.
Мени йимик уланлар,
Кёплер гетген тутулуп.
Магьамматрасул къысматына оьпкелемей, агь урмай. Къадарына шюкюрлюк эте. Атасындан сонг агьлюдеги уллугъа – агъасы Арсланали-къадиге язгъан кагъызында ону къаттылыгъы, ругьдан тюшмегени гёрюне.
Аврумакъ, азиз болмакъ,
Къайгъы ойдан тазаман,
Оьз гьалымны эсгерип,
Бир аз сёзлер язаман.
Башым суждагъа салып,
Кёп тиледим Аллагьгъа ﷻ.
Экинчи – Пайхаммаргъа ﷺ,
Бир кёмек эт деп магъа.
Оьктеммен сени булан,
Тавлар йимик юрегим.
Ким бар менден насипли?
Айт чы гьали, гёрейим.
Белгили этди Аллагь ﷻ,
Сени гьалынгны магъа,
Излей сени юрегим,
Гьаман гёзьяшым агъа.
Арсланали агъавум,
Бир тилевюм бар сагъа.
Сюймесенг де айтаман,
Суратынг йибер магъа.
Не бола йибер дагъы,
Тёр яныма илейим.
Ким биле олюп къалсам,
Суратынгны гёрейим.
Гьей, мени аявлу агъам,
Гёзлеримни нюрюсен.
Этер Аллагь ﷻ бир рагьму –
Инивюнгню гёрерсен.
Магьамматрасул Мамаевни яратывчулугъу гьалиге ахтарылмагъан. Ону асарлары рагьмулукъ, ругь байлыкъ, дин, къылыкъ, тарбия ва оьзге инсаплыкъ темалагъа багъышлангъан. Гележекде дин ва адабият ахтарывчулагъа ону яратывчулугъуна багьа бермек учун кёп иш этмеге тюшежек.
