Халкъ шаирни аты ва яратывчулугъу унутлмагъан
Аткъай Гьажаматовну 115 йыллыгъына
1910-нчу йылда тувгъан XX асрудагъы къумукъ элни эревюллю уланларыны бири, яратывчулугъу булан маданиятыбызда гьыз къоюп гетген, атын тарихге гийиртген Аткъай Гьажаматов тувгъанлы энни 115 йыл бите. Ол халкъыбызны эсинде янгыз яратывчулугъу булан къалмажакъ, Аткъай-агъав ажайып къылыкълы, асил ва оьзден хасиятлы адам болгъан. Шону булан бирче Аткъай Гьакимович гьакъыкъатны адамны бетине айтма къоркъмайгъан къоччакъ инсан да болгъан. Гьалиги наслу ана тилибизни сакълама герекни англай, бу уллу масъаланы уьстюнде ишлеме тарыкъ болгъан сонг, А.Гьажаматов йимик классиклени яратывчулугъун ва яшав ёлун билмесе ярамас.
Аткъай Гьажаматов къумукъ тарихни, авуз яратывчулукъну теренден биле болгъан. Ол гьар тюрлю жанрларда асарлар яратгъан: шиъру, проза, пьеса язгъан, таржума этген. Шо кюйде ону китапларын да хыйлы тилге гёчюрген. Юбилейни йылында Аткъайгъа багъышланып гьар тюрлю чаралар кёп юрюлежек. Масала, апрель айны 16-нда Магьачкъаладагъы Милли китапханада Аткъай Гьакимовичге багъышлангъан маъналы ва жанлы шолай бир жыйын оьтгерилди, ону гьакъында исси сёз айтылды, таныгъанлар эсге алып, къужурлу хабарлады, шиъруларын охуду.
Шо саялы инг башлап, республикабызны маданият яшавуна ва адабиятыбызгъа уллу къошум этген, Дагъыстанны Халкъ шаири Аткъай Гьажаматовну 115 йыллыгъына багъышлангъан чараны онгаргъанлагъа гьакъ юрекден баракалла айтмагъа ери болур. Бизин тарихибизде ол ярыкъ ва белгили келпетлени бириси.
Атгъай Гьажаматов СССР-ни язывчуларыны 1-нчи съездини ортакъчысы. Ол 40-дан артыкъ поэзия ва проза китаплар язгъан. Ону асарлары къумукъ, орус, гюржю, ингилис ва башгъа тиллерде чыкъгъан. Адабият танкъытчыланы гьисабына гёре, Аткъай-агъавну китаплары дагъыстан адабиятны алтын фондуна гирген. Ол къумукъ фольклорну жыйывчусу ва сакълавчусу гьисапда да танывлу. Аткъай-агъав халкъ авуз яратывчулукъну лап яхшы билегенлерден санала. Ол ортакъчылыкъ этип, школа учун адабиятдан ва ана тилден 10-ндан артыкъ хрестоматия онгаргъан.
2010-нчу йылда илму Академияда (ДНЦ РАН) Аткъай Гьажаматовну 100 йыллыгъына багъышланып конференция оьтгерилди. Шо заман чыгъып сёйлегенлени бириси айтгъан кюйде, Аткъай Гьакимович янгыз шаир болуп къалмай, республикабызны маданият яшавуну айрыча белгиси болгъан. Ону поэзиясы миллетине ва ана топурагъына бакъгъан сюювден толгъан. Огъар «дагъыстанлы Шекспир», «элни, халкъны гьакъ герти уланы» деп айтыла эди.
Оьзюню эсге алывларында Дагъыстанны Халкъ шаири Багьавутдин Гьажиев булай яза: «Биз барыбыз да Аткъайны шинелинден чыкъгъанбыз, ону поэзиясында ва прозасында оьсгенбиз. Оьз заманында Аткъай башгъа шаирлени яратывчулугъуна янашагъан кюй гьалиги заманда ёкъ. Дагъыстан учун хыйлы яхшылыкъ этген бу зор адамгъа тарыкъ чакъы агьамият берилмей. Аткъай бирт де гьакимлерден тартынмай, ойлашагъанын айта эди. ‘’Муна янгыз шо саялы да ону сюймеге ва абур этмеге ярай”, – дей эди ону гьакъында Расул Гьамзатов».
Оьз заманында ол къыйыкъсытывлагъа (репрессиялагъа) да тюшдю. Йыл ярым туснакъда олтуруп чыкъды. Айыбы токъташдырылмагъаны саялы азат этилди. Айтылагъан кюйде, ол хыйлы йылланы узагъында дагъыстан (къумукъ) интеллигенцияны лидери эди.
А.Ш.Шихсолтанованы шаирге багъышлангъан илму диссертациясында булай айтыла: «Дагъыстанны Халкъ шаири, айтылгъан прозаик ва драматург Аткъай Гьажаматов гетген асруда Дагъыстанны чебер маданиятыны ва интеллектуал яшавуну жагь ортакъчысы, ону къурувчуланы бириси. Республикабызны адабият яратывчулугъу къайсы ёлну танглажагъы ва нечик оьсежеги гьакъда ойлашагъан дагъыстан интеллигенцияны ол гёрмекли вакили эди. Аткъайны яратывчулугъун ахтаргъанда, ону асарлары къумукъ адабиятны лап оьр даражасына етишгенин айтма бола. Шогъар белгили дагъыстан адабиятчылар Г.Гьамзатов, К.Солтанов, К.Абуков, А-К.Абдуллатипов, З.Акавов, С.Акбиев ва хыйлы оьзгелер мюкюр бола».
Дагъыстан адабиятгъа Аткъай этген къошумуна дагъыстан халкъланы авуз яратывчулугъуну белгили ахтарывчусу А.Ф.Назаревич оьр багьа берген. Ол булай язгъан: «Аткъай дюньяны терен гьакъыллы кюйде къабул эте, бу ону насипли хасияты. Аткъайны асарлары халкъ авуз яратывчулукъгъа ювукъ. Дагъыстанны бир язывчусу да Аткъай йимик халкъгъа шолай ювукъ тюгюл».
Белгили адабиятчы Солтанмурат Акъбиев шаирни гьакъында булай язгъан: «Аткъайны оьзгелерден къалышагъан ери – ол оьзюню халкъыны да, Дагъыстанны да тарихин бек терен билегени. Аткъай къумукъ халкъны, ону ругь байлыгъын нече де яхшы биле ва ону сакълай болгъан. Ол милли адабиятны терен гьакъыллы тамазасы».
Аткъай-агъавну Дагъыстан адабиятгъа этген къошуму зор уллу. Ону проза ва поэзия асарлары – милли маданиятыбызгъа XX асруда этилген ажайып багьалы къыйматлыкъ. Шаирге багъышлангъан бир монографияда булай айтылгъан: «Аткъай – кёп тилли дагъыстан адабиятны уллусу, ону тарихи, эси ва намусу».
Тенглешдирмек англавну генглешдирмекдир
Къумукъ сындан табаман
Арап тилни дуасын.
Орус тилден сеземен
Къумукъ сёзню маънасын.
Уллу тил кёп тиллени
Сёзлерини хазнасы.
Сёзлер алышынса да,
Тас болмайгъан чоргъасы.
Не тилден экен «деньги?»
Бир зат бир затны тенги.
Не сёз десенг «гонорар?»
Анабашы «гён алар».
«Товар» деген «тувардыр»,
Изле, кёп сёзлер бардыр.
«Лошадь», болма тамаша,
Къумукъ сёз «ат, алаша».
Ариякълар «ёмакъ» дей,
Бериякълар «юммакъ» дей.
Чыкъгъан ерин билдирме
Экисин де къоймакъдыр.
Тилни бай этмек учун
Гьайсызлыкъны ёймакъдыр.
Тюбюне етмек учун
Чокъунмакъдыр, оймакъдыр.
Конфетагъа «кампет» деп,
Бал татытып айтайыкъ.
Ракетагъа «ракет» деп,
Анвар ёлгъа къайтайыкъ:
«Ракет, ракет – Кёкге гьаракет…»
Уланы «ракета» дей,
Атасы буса – «ракет».
Къумукъча къысгъа айтса,
– Гьона одур берекет.
Арендагъа «арент» деп
Кёпден айтгъан аталар.
Орусчасы самовар,
Къумукъча яз «сумавар».
Почтагъа поч деп къойгъан.
О ёлда не хата бар?
Тенглешдирсе, яшлар да
Яхшы билме эс табар.
Кровать «карават» болсун,
Тизилип, аламат болсун.
Таза къумукъ сёз йимик,
Язылыву шат болсун.
Кёп узатмай токътайман,
Ата ёлну макътайман.
«Гьар тил де – оьзтерече»,
– Деп айтмагъа къоркъмайман.
