Мугьутдин-къади ва ону наслусу
Муаллимни, докторну, авлакъчыны ва оьзге тармакъны къуллукъчусуну гьакъында макъала язагъанда, аслу гьалда яшав ва загьмат ёллары гьакъда ахтарасан, излейсен, адамланы пикруларын жыясан. Алим ва имам болуп чалышгъан адамны гьакъында язмагъа тюшсе, ону динге берилгенлиги, Аллагьны ﷻ сёзюн халкъгъа етишдирегени гьакъда тындырыкълы ва тийишли кюйде адамлагъа англатмагъа тюшегенин унутмагъа ярамай. Шо буса, гертилей де, енгил иш тюгюл.
Къарабудагъгент районну гьар юрту бир тармакъдан белгили ва алдынлыкъны алгъан деп айтсакъ, къопдурув болмас. Шоллукъда, Паравул юртну дин якъдан оьсювге, оьзюню алимлери булан айлана якъгъа аты чыкъгъан. Шу макъалада паравуллу шолай бир алимни, Мугьутдин Мусаевни ва ону наслуларыны гьакъында маълуматлар берилежек.
Мугьутдин Мусаевич 1898-нчи йылда Паравул юртда сабанчыны агьлюсюнде тувгъан. Ол яш заманындан тутуп бусурман илмугъа гьасирет бола ва, шо ёлну танглап, мадрасагъа охумагъа тюше. Мадрасада Мугьутдин лап да яхшы охуйгъан муталимлени сиягьына гире.
Бугюнлерде Паравулда имам болуп ишлейген Абдулла-гьажи эсгереген кюйде, мадарлы паравуллу Мама-гьажи Мамаев ата юртунда 100 йыллардан алъякъда 3 къабатлы мадраса къургъан. Шонда Мугьутдин булан бирче 40-дан артыкъ яш охуй болгъан. Оланы арасында Абдулла-гьажини атасы Ибрагьим, Вагьап-къади, Дагъыстанны муфтиси болгъан Багьавутдинни атасы Магьамматзапир охугъанлар. Булар охуйгъан муталимлени арасында лап да бажарывлулары деп гьисаплана болгъан. Абдулла-гьажини сёзлерине гёре, эсгерилген мадрасада губденли Къазанов дейген белгили алим дарс бере болгъан.
Мугьутдин Мусаев Папу булан уьйлене ва 13 яшны оьсдюрген ва тарбиялагъан. Оланы 3-сю яшлайын оьлген (Аллагьны ﷻ рагьмусу болсун оьзлеге).
Совет девюрде динчилеге янашыв макътардай тюгюл эди, хыйлы алимлени себепсиз туснакъларда инжитди, кёплерин кимбилди этди. Насипге, Мугьутдин халкъны арасында яшагъан, имам болуп ишлеген, оьзюню насигьатларын этген, адамланы тюз ёлгъа салмагъа чалышгъан.
Озокъда, яшавунда ол бир касбуну да юрютген. Айтагъаным, Мугьутдин учётчик, складны ёлбашчысы, къаравулчу болуп загьмат тёкген.
Ол иннырда учётчик болуп ишлейгенде, иннырдагъы ашлыкъны оьлчевюн (авурлугъун) тюппе-тюз гёз гьисапдан айта болгъан. Демек, Мугьутдин арап «тарика» илмуну теренден билегенге гёре, ашлыкъны тёбесини узунун ва генгин оьлчеп, авурлугъун айта болгъан. Шо буса уллу пагьмуну ва терен илмуну исбатлай.
Мугьутдин Мусаев Акъуша ва Хунзах юртларда, сонг да, ят ерлерде 5 йылны узагъында охугъан ва илму алгъан. Ол нужум ва астрономия илмуланы яхшы биле болгъан. Тарикагъа бакъгъан яндан масъала чыкъса, алимлер ва имамлар инг башлап Мугьутдинге сорав эте болгъан. Мугьутдин оьзюню билимин ва илмусун халкъны алдында мекенли кюйде малим этген, халкъгъа ону пайдасы тийген.
Мугьутдинни торуну (уланыны уланы) Абакар булан лакъыр этегенде, давну йылларында НКВД-ни къуллукъчусу уллатасына этген кёмеги гьакъда хабарлады.
Демек, Мугьутдин булан бирче Хунзахда мадрасада бир адам илму алгъан. Олар экиси де бек ювукъ къурдашлар болгъан. Гьатта бир сукарадан аш ашагъан, бир гесек ашны экисине де бёлген. Шо адамны къардашы НКВД-де къулулукъ эте болгъан. Огъар ол Мугьутдинни якъламакъны тапшургъан.
Гюнлени бир гюнюнде НКВД-ни къуллукъчусу Паравулгъа геле. Мугьутдин намаздан чыкъгъан сонг, ол ону артына тюше. Мугьутдин абзарына гиргендокъ, арты булан ол да гире ва оьзюню мурадын англата. Шоллукъда, Мугьутдин шо адамдан оьзюне якълав таба ва огъар зарал болмай.
Мугьутдин Мусаевни гьакъында мени ата юртлуларым да (уллубойнакълылар) кёп хабарлай туруп эшитгенмен. Олар ону гьакъында яхшы айта, ону терен илмусуна мюкюр бола.
Мугьутдин Мусаев 1962–1965-нчи йылларда Уллубиайвулда имамны къуллугъунда чалышгъан, халкъгъа динни арканларын англатгъан, кёп ишлеге оьзюню маслагьат сёзюн къошгъан. Гьатта ол оьзюню уланы Мусагъа Уллубийавулдан къатын алгъан. Оланы яшлары ва торунлары Уллубийавулда ва шагьарда яшап тура.
«Мугьутдин-къадиге дарс алмагъа бармагъа магъа насип болмады. Мен о заман янгы агьлю къуруп, бусурман илму уьйренмеге урунуп турагъан заманым эди. Амма ону насигьатлары, тазиятларда айтагъан йылы сёзлери бугюнлерде де мени къулагъыма сес бере. Ислам динде «тарика» дейген гьисап булан байлавлу оьтесиз къыйын илму бар. Мугьутдин-къади шо илмуну яхшы билегенин о замангъы адамлар ва алимлер айта туруп англагъанман», – деп баянлыкъ бере мени булангъы лакъырында алим, 40 йылны боюнда Уллубийавулда имам болгъан тамаза Телей-гьажи Къазыханов (гюнагьларындан Аллагь ﷻ гечсин).
Сонг да, Мугьутдин-къади 1967-нчи йылда гечингенде, ону сынташын уллубийавуллулар онгаргъан, чапгъан ва салгъан. Гёресиз, алим ва имам болгъан Мугьутдин Мусаевге баракалла гьисапда хоншу юртну жамияты сынташын да салгъан. Шо буса – огъар этилеген абурну ва гьюрметни гёрсете.
Мугьутдинни наслулары бизин уллу ва гёзел Ватаныбызны гьар бир мююшюнде ва тармакъларында загьмат тёге, халкъына гьалал кюйде къуллукъ эте. Оланы гьакъындан да бираз маълумат бермекни арив гёремен.
Бугюнлерде ону 3 наслусу хас асгер гьаракатда уьстюнлю кюйде ортакъчылыкъ этип тура.
Ачыкълашдырып айтсакъ, ону торунуну яшы – Гьамзат Салимов – СВО-да болгъан. Бирдагъы торунуну авлети – Аюб Мусаев – буссагьат СВО-да. Ол хас асгер гьаракатда яралангъанны къутгъара, оланы савлугъуну гьайын эте. Аюб «Къоччакълыкъ учун», «Батырлыкъ учун», «Оьлегенлени къутгъарагъаны саялы» ва оьзге орденлер булан савгъатлангъан. Бирдагъы наслусу – Батырхан Гьажиев – СВО-да яра алгъан ва бугюнлерде Санкт-Петербургдагъы дав госпитальда яраларын сав этмек учун ятгъан.
Мугьутдинни торуну – Абакар – ата юртунда ерли совхозну ёлбашчысы болгъан, юрт администрацияны жаваплы къуллукъчусу болуп да загьмат тёкген. Ону уланы – Алимагьаммат – буссагьат Паравул 3 номерли орта мактапны директору болуп чалыша.
Яратывчулукъ тармакъда ишлейген Мугьутдинни торуну да бар: Дагъыстанны ат къазангъан артисткасы, Къумукъ театрны актрисасы – Сабият Салимова. Олай да, ону бирдагъы бир наслусу (торунуну уланы), Башир Дадаев, бугюнлерде Минвод шагьардагъы «Жемчужина» деген къурулуш бирлешивню ёлбашчысыны къуллугъунда чалышып тура.
Оьзю Мугьутдинни аты къоюлгъан ону торуну Магьачкъаладагъы ислам университетни битдирген ва Паравулну мадрасасында муаллим болуп, Гиччи Анжиде имам болуп ишлеген.
Гёресиз, Мугьутдинни наслулары элибизни гьар бир тармагъында ва гьар тюрлю шагьарларында загьмат тёге, оьз халкъына гьалал къуллукъ эте.
Алим ва имам Мугьутдин Мусаевни гьакъында Дагъыстанны муфтиси болуп ишлеген Багьавутдинни уланы Магьамматзапир Исаев булай айтгъан: «Мугьутдин бизин учун янгыз алим тюгюл, ол бизин йимиклеге ёл гёрсетеген юлдуз. Къыйынлы девюрлерде ону йимик алимлени сёзю халкъгъа герти ёлну гёрсетип турду.
Мугьутдин оьзюню муталимлерине янгыз илму берип къоймагъан, ол оланы яшавну толкъунларындан оьтмеге ва олагъа гёре яшамагъа уьйретген. Мени атам ону гьакъында шолай тюгюл лакъыр этмей эди.
Бизин Ислам динибизде илмугъа ва билимге айрыча агьамият бериле. Демек, шолай илмусу бар адамлар пайхаммарланы варислери гьисаплана. Шо гьакъда сыйлы Къуръанда да айтыла. Айтагъаным, алимлер оьзлени билимин халкъгъа яя туруп, яхшы ва рагьмулу ёлланы танглай, шолагъа уьйрете.
Есибиз Аллагьны ﷻ алдында алимлени абуру оьтесиз артыкъ. Бизин сыйлы Пайхаммарыбыз ﷺ булай айтгъан: «Адамны уланы оьлсе, ону бары да яхшы ишлери токътала. Тек уьч пайдалы ишлери узатылып тура. Шолар – садагъа, хайыр береген илму ва ата-анасына дуа этеген авлет». Демек, алимлер яйып турагъан илму олар дюньядан гёчген сонг да пайда гелтирип тура».
«Паравул юрт» муниципал къурулувну администрациясы Мугьутдин Мусаевни атын халкъны эсинде даимлешдирмек муратда Янгы Паравулдагъы бир орамгъа ону атын къойгъан.
