Сорав – жавап

– Къурбатда (чужбина) оьлген адамны сюегин ватанына гелтирмеге яраймы? Сонг да, къурбатда оьлген сюекни ватанына гелтирмеге деп акъча жыймагъа яратыламы? Шафии ва ханафи мазгьаплагъа гёре жавап бергенни сюер эдик.

– «Тухфат аль-Мугьтаж» деген китабында ибн Гьажар аль-Хайтами шо гьакъда булай яза: «Оьлюню сюегин башгъа ерге (юртгъа, шагьаргъа) элтмеге гери урула. Амма сюек сыйлы ерлеге ювукъда буса (Маккагъа, Мадинагъа, Иерусалимге) яда сыйлы адамлар, валилер гёмюлген ерге ювукъда буса, шо заман сюекни шо къабурларда гёммеге яратыла (шо ерлени даражасы артыкъ саялы). Уьстевюне яхшы да болар шонда элтип гёммеге, эгер жувулгъан, гебинленген ва жаназа охулгъан сюек ёлда алышынажакъгъа ва бузулажакъгъа къоркъунч ёкъ буса».

«Нихаят аль-Мугьтаж» деген китабында Мугьаммат ар-Рамли булай эсгере: «Бусурман адамны имансызланы къабурларында гёммеге къадагъа этиле ва шо кюйде имансызланы да бусурманланы къабурларында гёммеге ярамай».

Шо китапгъа язгъан баянлыгъында Али аш-Шабрамаллиси булай англата: «Башгъа къабурлар бар туруп, бусурманланы шолай къабурларда (имансызланы къабурларында) гёммеге къадагъа этиле».

«Мараки аль-Фалях» деген китабында Гьасан аш-Шурунбулали дейген ханафи мазгьаплы алим булай айта: «Эгер сюекни кёп йыракъгъа элтмей буса, демек бир милягъа (1780 метр) яда эки милягъа, шону шонда элтмеге ярай, неге десе бир-бирде къабурлагъа элтеген ёл да шончакъы болуп чыгъа.

Эки милядан шайлы артыкъ ерге сюекни элтмеге къадагъа этиле. Амма шо эки де гьукмуну арасында бир кюй тапма да бола. Демек, сюек бузулмажакъгъа инамлыкъ бар заманда, шону эки милядан артыкъ ерге де элтип гёммеге ярай».

Гьасили:

Имам Шафиини мазгьабына гёре, бусурман адам оьлген ерде шону гёммек учун тийишли ер ёкъ буса яда ювукъ арада сыйлы адамлар гёмюлген къабурлар бар буса, сюекни оьлген еринден алып шо ерге элтип гёме. Гёммеге тийишли ер ёкъ заманда, бусурман гишини сюегин башгъа ерге элтмек борч, сыйлы адамлар гёмюлген ерге элтип гёммек буса, этмеге яхшы ишлерден (желательно).

Ханафи мазгьапны алимлери айтагъан кюйде буса, сюек бузулажакъгъа къоркъунч ёкъ заманда ону алып башгъа ерге гёммеге яратыла.

– Сийдик жыйылагъан алат булан (мочеприёмник) къылангъан намаз саналамы?

– Бу масъалагъа гьар мазгьапда башгъача къарала, башгъа-башгъа мазгьапны алимлерини арасында хилаплыкъ бар.

Мугьаммат ар-Рамли дейген шафии мазгьаплы алим «Нихаят аль-Мугьтаж» деген китабында булай яза: «Сийдигин токътатма болмайгъан гишиге сийдиги учун къаркъарасына савут байлама ярамай, неге десе ол шолайлыкъ булан уьзюрю себепсиз уьстюнде нажжасны юрютеген адам деп санала (шо нажжас адатлы еринде тюгюл саялы)».

Амма малики мазгьаны алимлери бу масъалагъа бираз енгил янаша. «Аш-шарх аль-Кабир» деген китабында ад-Дирдир дейген шо мазгьапны белгили алими булай эсгере: «Намазны вакътисинде сакъланма бек къыйын болуп чыгъагъан сийдик ва оьзге нажжаслар гечиле, эгер шолар даим чыгъа деген шарт бар буса, гьатта шо нажжаслар гюнде бир керен чыгъа буса да».

Шогъар этилген баянлыгъында имам ад-Дусуки булай англата: «Ва шо ерни жувмакъ борч тюгюл ва шолайлыкъда этмесе яхшы тюгюл (нежелательность) иш ёкъ. Демек, намаз къылагъанны къаркъарасына ва опурагъына тиегенлик гечиле».

Гьасили:

Бу масъалагъа малики мазгьапны алимлери лап енгил янаша. Шо саялы булай гьал тувагъанда, оьзге уьч мазгьап гёресетеген кюйде, гьар намазны алдында шо сийдик жыягъан алатны (мочеприёмник) жува турмас учун, шоланы мазгьабына гёре этмеге ярай.

– Алынгъан малы артыкъ багьа болуп гёрюнген саялы, алывчу алгъанын къайтарма, сатыв-алывну дыгъарын бузмагъа боламы, шогъар ихтияры бармы?

– Эгер сатыв-алыв бары да шартлагъа гёре этилген буса, алывчу да, сатывчу да сатылгъан яда алынгъан мал артыкъ багьа болуп гёрюнген яда бек учуздан сатылгъан себеп саялы, шо дыгъарны бузмагъа деп талап этмеге болмай, шогъар ихтияры ёкъ.

Малны герти багьасын билмей туруп, шону уллу багьадан алыв яда бек учуздан сатыв къайсы буса да бир янны кемчилиги санала. Шо кемчиликни ким йибергени башгъа тюгюл: алывчуму, сатывчуму ва шолайлыкъ оланы бирисине де дыгъарны бузмагъа ёл бермей.

Масала: Али 500 минг манатлыкъ машинни Умардан 200 минг манатгъа ала. Машинлени герти багьасын билмеген саялы Умар машинин шолай учуз сата. Сонг-сонг герти багьаланы билгенде, Умар Алиден машини саялы дагъы да акъча къошсун деп талап этмеге болмай, неге десе сатыв-алыв бары да шартлагъа гёре этилген.

Оьрде айтылгъан далиллени гьисапгъа алып, сатывчу да, алывчу да сатыв-алыв дыгъар байлайгъанда тергевлю болма герек деп айтма тарыкъ. Амма малны багьасына гёре шекликлер бар буса, дыгъар байлайгъанда уьч гюнню узагъында алгъанын къайтарма болар деген шартны гьакъында эсгерме тарыкъ.

(«Тухфат аль-Мугьтаж»)

– Грип булан авруйгъан адамгъа шо себепден жума намазны къутгъармагъа яраймы?

– Грип яда оьзге югъагъан аврув булан авруйгъан адам ва шо аврув оьзгелеге де яйылмагъа бола буса, жума намазгъа бармай къалмагъа ихтиярлы.

Кёбюсю алимлер гьисап этеген кюйде, шолай авруйгъан адамгъа жума ва жамият оьзге намазлагъа бармагъа, олай да ортакъ булакълардан сув ичмеге, адамлар жыйылагъан ерлерде болмагъа гери урмагъа тарыкълы.

Амма шо аврув межитде жамиятдан айры яда къыр якъда намаз къыла буса, огъар шонда болувда пуршавлукъ этмеге ярамай.

– Инимни къатынына тийсе, намаз жувунгъаны бузуламы?

– Бузула, неге тюгюл инисини-агъасыны къатыны магьрам деп саналагъанланы арасына гирмей. Магьрам деп айтыла ювукъ къардашлар, олар булан уьйленмек гери урула ва шоланы арасына эргиши учун анасы, улланасы, эгечиси, къызардашы, къызы, авлетини къызы гире. Олагъа тийсе эргишини намаз жувунгъаны бузулмай, къалгъан гезиклерде буса, бизин мазгьапгъа гёре намаз жувунгъаны бузула, эгер къаркъарасыны гёнюне тийсе.

– Ерли жамият ихтияр бермей туруп, тышдан гелгенлени юрт къабурларда гёммеге яраймы?

– Эгер юртну яда шагьарны къабурлар учунгъу топурагъы янгыз шо ерни адамлары учун деп гёрсетилген буса, оьзгелени онда гёммеге ярамай. Амма топуракъ бары да бусурманлар учун, деп гёрсетилген буса, онда къайсы бусурманны да гёммеге ярай.