Бирикдиреген мажлислер
Ораза ай нече де тез битди. Яхшылыкъны, берекетни айы дагъы да узатылгъанны сюер эдик. Рамазанны вакътисинде бусурманлагъа ажайып гьал тува – ругь гётериле, аралыкълар ювукъ бола. Айрокъда ораза ачагъан заман гелгенде. Ифтар деп айтылагъан бу сыйлы гюнлердеги бирче бир тепсини айланасында олтурув ораза ачмакъны татывун артдыра, бир-бирибизге бакъгъан сююв кёп бола.
Ифтарлар бирикдире ва бир гиччи байрам йимик бола. Шо саялы юртларда, шагьарларда ва абзарларда хоншулар, танышлар жыйылып, ифтарлар оьтгере. Уьлкебизни тахшагьары Москва да шолай мажлислер юрюле. Сав айны узагъында Дагъыстанны районлары, халкълары бу жыйын этивлени бойнуна алып, бары да сюйгенлени чакъырып, арив мажлислер оьтгере. Иш этип Москвагъа чакъырылып, шо мажлислени юрютген Агьмат Евпатов булан рамазан ай тахшарыбызда нечик оьтгени гьакъда бугюн лакъыр этебиз.
– Агьмат, къурдашым, рамазаны айны бу йыл нечик оьтгердинг, нени гёрдюнг?
– Бу йыл муфтиятны Москвадагъы вакили, «Единство» («Бирлик») деген маданият-ярыкъландырыв центрыны ёлбашчысы Магьаммат Дибирдадаев чакъырып, Москвада оьтгердим. Бары да бусурманлар йимик ораза тута эдим, ахшамлар буса, дагъыстанлылар булан шо эсгерилген центрда ифтарлагъа жыйыла эдик.
– Мен сагъа бу соравну негьакъ бермедим, неге десе Москвада бир ай туруп, дагъыстанлылар оьтгереген ифтарланы юрютгенингни билемен. Бизин якълылар тахшарыбызда оьтгерген шо мажлислени гьакъында айтгъанны сюер эдим. Не учун этилген, ким гьазирлеген ва кёмек этген?
– Бу ифтарлар оьтгеремкни аслу мурады – дагъыстанлыланы бирикдирмек. Къазанмакъ, охумакъ учун ва бир-бир башгъа себеплеге гёре йыракъ ерлеге гетген бизин якълылар ватаны булан аралыкъларын уьзмесин, маданиятын унутмасын, тамурларындан айрылмасын, адатланы юрютсюн ва, озокъда, динин сакъласын учун бу мажлислер оьтгериле эди. Жыйынланы гьазирлевде бизин якълы мадарлы адамлар къол ялгъай, кёмек этгенелер бола.
– Булай жыйынланы оьтгермеге къыйынмы? Адамлар оразасын ачып, ашама башлайгъанда (ял алагъанда), сен ишге гиришесен, олар йимик ораза да тутуп. Аш хапмай туруп, микрофон да тутуп, иржайывлу бетинг булан адамланы гёнгюн гётересен, мажлисни къужурлу этип, адамланы ялкъма къоймайсан.
– Мажлис юрютмек, ораза айда да, оьзге заманда да тынч иш тюгюл, шолай болуп гёрюнсе де. Неге десе, шо – уллу жаваплыкъ. Юрюлеген жыйынгъа ону юрютеген адам жавап бере. Муну гьюнеринден, пагьмусундан хыйлы зат гьасил. Мажлисни ишин нечик онгарсанг, къалгъан яны шогъар гёре бола. Рамазан айны гьакъында айтса, азан берилген мюгьлетден жыйын башлангъанча бир аз заманны ичинде аш хабып, гюч алма боласан. Сонг да мажлисни барышында аз-маз къурсакъны гьайын эте турма да бажарылмай тюгюл. Демек, оьзгелер йимик тепсини артында гененип ашамасанг да, ач да къалмайсан, оьзюнге амал этесен.
– Мени эсиме гелеген кюйде, залда жыйылгъанлар мажлисни юрютегенге гюч къоша, илгьам да бередир. Тюз айтаманмы?
– Тюппе-тюз айтасан. Оьрде де айтып гетген кюйде, мажлисни юрютеген адамдан кёп зат гьасил бола. Ол жыйылгъанлар булан къыйышма болса, муну къабул этсе, гертиден де огъар гюч къошула. Ёлугъувда ортакъчылыкъ этегенлени санаву да бу гьалгъа тувра таъсир эте. Бир якъдан, залда аз адам бар буса, жыйынны юрютме енгил. Башгъа якъдан буса, кёп адамны алдында чыгъып сёйлемек, олардан сагъа гелеген илгьам да шайлы арта. Сонг да, яшланы гьакъында айтма герек. Олар булан оюнлар, викториналар оьтгерегенде, залдагъы гьал рагьат бола, парахатлыкъны сезесен. Бир-бирде адамланы санаву кёп заманда арысанг да, шат боласан, талгъанынг гьис этилмей, олардан шонча да илгьам геле. Адамланы шатлыкъдан йыртыллайгъан гёзлери негьакъ заман йибермегенигни белгилей.
– «Ифтар – бирикдире» деген айтыв бар. Сен шону нечик англайсан, маънасы недир?
– Бир илму макъалада рамазан айдагъы ораза тутувну ва ифтарланы гьакъында охугъан эдим. Шонда айтылагъан кюйде, ахтарывчулар токъташдыргъаны йимик, сав гюн ашамай тургъан адамлар бирче, бир тепсини артында олтуруп аш хабагъаны, оразасын ачагъаны оланы шат эте, ругьун гётере. Шо мюгьлетде эндорфин деген насипни гормону бирден-бир ишлеп йибере экен. Ондан къайры, бирче ашайгъан бу вакътиде къырыйынгдагъы адам исбайы болуп гёрюне, ону ушатагъанынг арта. Арасы бузукъ яда эришген эр-къатынгъа оразасын бирче ачмагъа ёралагъаны негьакъ тюгюл. Ашама башлагъанда олар бир-бирине башгъа гёзден къарай, тынч яраша. Рамазан айда гьар гюн шолай этиле турса, байрамгъа ювукъ гелгенде эр-къатын хатирлерин унута, аралыгъы татывлу бола.
Халкъ жыйылып оьтгерилеген жамият ифтарланы айтсакъ, шону ичинде Москвада болгъанларын да, мунда адамлар ювукъ бола, аралыкълары сыкълаша. Сав айны ичинде гезиги булан Дагъыстанны айры халкълары яда районлары онгаргъан мажлислер болду. Шо мажлисни пелен миллет яда пелен район онгаргъан, оьтгерген булан башгъалагъа шонда ортакъчылыкъ этмеге ярамай деп айтылмай. Нечакъы да ярай, гелип, къонакъ болса бек яхшы да болар демек. Ким сюйсе, шонда гелмеге бола! Ватанында хыйлы заман болмагъанлар учун булай жыйынлар айрокъда арив тие, уьюне барып гелгендей болалар. Москвадан чыкъмай адамлар Дагъыстанны атавуна тюшюп къалгъандай гьис эте оьзлени. Шо гьакъда кёп эшитебиз ва разилигин, баракалласын билдире. Ифтарланы бу бир ажайып гьалыдыр.
– Рамазан айны узагъында гьар гюн тюрлю-тюрлю ифтарлар оьтгерилди. Шоланы къайсы буса да айрыча эсингде къалдымы яда олар барысы да бир къалипде оьтгериле эдими?
– Олар бири де бир-бирине ошамады, барысы да башгъа-башъа эди! Эки бир йимиги болмады. Районланы башчылары булай мажлислеге гелип, ортакъчылыкъ этегени айрыча арив тие. Ишлерин де къоюп, районлуларын къутламакъ, янын тутмакъ учун гелегенде, халкъ шону гёре, гьакимни абуру арта. Озокъда, иш этип алимлер де геле, ваъза, насигьат охуй. Динге чакъырыв нечик агьамиятлы экенин олар бек яхшы англай ва йыракъ мезгилден де оьтюп, булай мажлислеге гелмей къалмай. Ватанындагъылар йыракъдагъы къардашларын унутмайгъаны юрекге тие.
– Къумукъ халкъ оьтгерген ифтар нечик болду?
– Къумукъ халкъны ифтаргъа гьазирлевю кёп эртеден башланды. Мажлисни этмеге бойнуна алгъан Казим Абулаков ишине бек жаваплы янашды. Ол алдындагъы гюн болгъан ифтарда Каабаны шаршаву – кисваны – сатып алып, къумукъланы жыйынында аукцион этип, сюйген адам шону алып болардай сатмагъа ёл ачды. Мажлисде белгили алим Магьамматханафи-гьажи Гьамзатов ортакъчылыкъ этгени де айрыча къыйматлы. Ол этген ваъзаны жыйылгъанлар бек ушатды, пайдасы боларгъа шеклик ёкъ. Мен эс этен кюйде, къумукъланы жыйыны бир уллу байрам йимик оьтдю. Гелгенлер бир-бирине исси янашып, къатнап, къутлап, къардашлардай эди. Яшлагъа оюнчакълар оьлешинди, уллулагъа конкурслар оьтгерилип, кёп савгъат берилди. Оьзгелер булан тенглешдиргенде, къумукъланы мажлисинде лап кёп савгъат берилди. Сонг да, мажлисде къумукълагъа багъышлангъан ролик де гёрсетилди.
