«Башынгда тийишли женнетни тажы»

Талайлыланы дини, Ислам динни, бу дюньягъа Аллагьутаала оьзю йиберип, Мугьаммат Пайхаммар ﷺ яйгъан. Ислам динни кюрчюсю – сыйлы Къуръан. Сыйлы Къуръанны халкъгъа маънасын айтып, англатып билеген адамлагъа алимлер деп айта. Шо алимлер Къуръан ва шариат айтагъан кюйде иш юрютелер. Муна, шолай Къуръан айтагъан кюйде, кёп йылланы узагъында шариат ёлну юрютюп тургъан Уллубийавулну имамы болуп ишлеген Телей-гьажи Къазыхановну гьакъында язмагъа токъташдым.

Телей-гьажи Къазыханович Къазыханов Уллубийавул юртда 1935-нчы йылда сабанчыны агьлюсюнде тувгъан. Атасы чакъсыз гечинип, ол яшлайын анасы булан къала. Тек ону улланасы Берсият сакълай ва тарбиялай.

Телей ата юртда дёрт йыллыкъ мактапны охуп битдире. Ол яш заманындан тутуп ишге де къуршала. 1959–1963-нчю йылларда Избербаш шагьардагъы Даг ЗЭТО заводда гьар тюрлю къуллукъларда ишлей. 1963-нчю йылда ата юртуна къайтып, башлап колхозда, сонг совхозда къурувчу бригадада ишин давам эте. Шо йыл ол Нюрюпат Абдуллаева булан да уьйлене.

1963-нчю йылда Телей Къазыханов арап тилге, шариат илмуланы охумагъа гирише. Оьз заманында Дагъыстангъа атлары белгили алимлер Борагъан Магьамматны, Замиралини, Мугьутдин-къадини, Амар-къадини, Али-агъавну ва башгъаларыны алдында ол оьзюню дин яндан билимин артдыра. Умуми гьисапгъа алгъанда Телей-гьажи, оьзюню оьмюрюню 50 йылдан да къолайын, шариат илмуланы охувгъа багъышлагъан. Имам болуп ишлейгенде де ол илму алывун узатгъан.

1979-нчу йыл 1-нчи мартда Уллубийавул юртну жамияты Телейни бир тавушдан имам этип сайлай. 22-нчи майда 1979-нчу йыл Темиркъазыкъ Кавказны Дин идарасы Телей-гьажи Къазыхановгъа Уллубийавул юртну имамы деп гертилейген шагьатнаманы тапшура. Шо йылдан тутуп, ол сыйлы Маккагъа гьаж къылма бармагъа сюегенлени сиягьына (списогуна) языла.

1980-нчи йылда Ташгент шагьарда Ислам динни 1400 йыллыгъына багъышлангъан халкъара ислам конференциясы оьтгериле. Шо конференцияда 60-дан да артыкъ уьлкелени вакиллери ортакъчылыкъ эте. Советлер Союзуну делегациясыны вакили гьисапда шонда Телей Къазыханов да йибериле.

1986-нчы йылда да Баку шагьарда 160-дан да артыкъ уьлкелени вакиллери де булан бирдагъы да халкъара ислам конференциясы оьтгериле. Шо конференциягъа Советлер Союзуну делегациясыны вакили гьисапда Телей Къазыханов экинчилей де йибериле. Оьрде эсгерилген конференцияларда ону ортакъчылыкъ этгенин исбатлайгъан шагьатнамалары ва савгъатлары бар.

1988-нчи йыл Маккагъа гьажгъа барып, Телей оьзюню яшавундагъы лап да аслу мурадына етише. Шо йыл Советлер Союзундан 24 адам сыйлы Маккагъа сапар чыкъгъан. Дагъыстандан буса 3 адам баргъан болгъан. Шоланы арасында Телей-гьажи Къазыханов да болгъан. Шо йыл сыйлы Маккагъа Телей-гьажи булан бизин гёрмекли уланыбыз Магьамматсолтан Магьамматовну атасы – Байболат да гьажгъа баргъан. Шо гьакъда Телей-гьажи лакъырында эсгере бола.

Сыйлы Маккагъа баргъанда ол Сурияны Президенти булан да ёлукъгъан ва ол берген савгъатны Телей-гьажи Къазыханов хас кюйде сакълап тура. Гертиден де, Телей-гьажи Къазыханов «гьажи» деген сыйлы, гьюрметли атгъа тийишли, лайыкълы адам экенни айтып турма да тюшмей.

2016-нчы йылны башында Телей-гьажи Къазыханов Уллубийавулну жамиятына, имамлыкъдан таймакъны тилеп, савбол этген эди. Тек халкъ ону бирдагъы керен бир тавушдан юртну имамы этип сайладылар. Оьмюрю 80 йыллардан айлангъан сонг, Телей-гьажи Къазыханов гёнгюллю кюйде, халкъны разилигин ва гьалаллыгъын да къазанып, 2018-нчи йылны ахыр гюнлеринде савбол этди ва имамлыкъ касбусун къойду.

Къарабудагъгент районну ичинде ва гьатта Къумукътюзню уьстюнде Телей-гьажини танымайгъан адам ёкъдур десек, башгъа къопдурув болмас. Ону билимине, пагьмусуна, динни арканларын мекенли юрютегенине бары да халкъ шагьат ва мюкюр бола. Ону булан пикру алышдырма, ондан насигьат алма, гьакъыл уьйренме юрюйгенлер гьали де кемимей.

40 йылны боюнда ата юртуна, жамиятына Телей-гьажи Къазыханов гьалал ва тийишли даражада къуллукъ этди. Демек, ол шо йылланы узагъында хыйлы яш агьлюлени къошмакъ муратда гебин къыйгъан. Олай да, кёп оьлюлени жувгъан, гебинлеген, оланы гёмген, уьстюнде дуалар охугъан.

Телей-гьажи Къазыхановну насигьатларыны гьакъында янгыз бир макъаланы ичинде айтмагъа бажарылмайгъаны ачыкъ. Айтагъаным, 40 йылны боюнда 2 минг жумагюн бар. Гьар жумагюн насигьат этсе, 2 минг ваъза-насигьат бола. Гьар насигьатын 30 минут юрютсе, 1 минг сагьат заман бола. Демек, бир мюгьлетге де токътамайлы, 40 гюнден де артыкъ халкъгъа насигьат сёйлеп тургъангъа гьисап бола. Тамаша санавлар. Ойлашмагъа ва гьасил чыгъармагъа зат бар...

Оьзюню насигьатларында Телей-гьажи Къазыханов динге байлавлу этип, яшавну шартлары гьакъда, аривню ва эршини, гертини ва ялгъанны айырмагъа, оьсюп гелеген наслуну тюз ёлгъа салмагъа, юртну ичинде болгъан агьвалатлагъа гёре гьакъыллар бермеге чакъырып турду.

Бугюнлерде Телей-гьажи Къазыхановгъа 90 йыл тамамланды. Ону янына лакъыргъа баргъан адам, ондан гетмеге сюймей, ону арив пайдалы насигьатларына тынгламагъа гьасирет. Чинкдеси, ол Давут Къарабудагъгентлини ва Абусупиян Акаевни (Къазанышлы) китаплары ва рузнамасы булан ишин юрютюп турду. Олар китапларында халкъ учун кёп пайдалы ва тарыкълы маълуматлар язгъанына Телей-гьажи бек тамаша ва гьайран бола. Ол шоланы гьайында къалып уьйренмеге ва билмеге, динни оьсдюрмеге, яшавунда къолламагъа чакъыра.

Телей-гьажи Къазыхановну Дагъыстанны ичиндеги ва гьатта Россиядагъы белгили алимлер булан къатнаву ва аралыгъы болуп турду ва гьали де бар. Айтагъаным, оьзю – олагъа, олар буса бугъар динни масъалаларыны уьстюнде кёп керенлер кагъызлар язгъан. Шо кагъызларда далиллер булан оьзлени пикруларын ва сыйлы китаплардагъы динни ва яшавну масъалаларыны гьакъында мушавара (пикру алышдырыв) болду.

Телей-гьажи Къазыханов асил къылыкълы, рагьмулу, инсангъа языгъы чыгъагъан, терен гьакъылы, тюз ою, йылы сёзю, йымышакъ хасиятлары булангъы жамиятны арасында болгъур дейген адам. Ол бизин, оьзюню юртлуларын, тюз ёлгъа, герти ёлгъа, Ислам динге тюзлейген насигьатчыбыз. Ону этген насигьатларын жыйса ва топласа, яш имамлар, алимлер ва халкъ учун кёп пайдалы илму болажагъына шеклик ёкъ.

Телей-гьажи Къазыхановгъа дагъы да савлукъ, оьмюр ва халкъыбыз учун арабызда яшагъыр деп айтмагъа сюемен!

Багьавутдин САМАДОВ,

журналист ва шаир, СЖР-ни, СРП-ни ва КПК-ни уьюрю

«Башынгда тийишли женнетни тажы»

40 йылны боюнда Уллубийавулну имамы болгъан Телей-гъажи Къазыхановгъа

Мен къулунгну яратсанг да пагьмусуз.

Гьей Аллагьым ﷻ, къойма бизин рагьмусуз.

Къабул этмей къоймагъыр тилегеним,

Есим Аллагь ﷻ, язаман билегеним.

Къадир Аллагь ﷻ, тилей гелгенмен сагъа,

Бу дюньяда адашдырма адамны.

Ниъматы аз ата юртум Бойнакъгъа

Ниъмат этип сен бергенсен Дадамны.

Шу сёзлерим Дадама багъышлайман,

Ахыратгъа дуалар алгъышлайман.

Бойнакъны ниъматысан, Телей-гьажи,