Атадан эсе неге ана артыкъ сюювге лайыкълы
Атадан эсе неге ана артыкъ сюювге лайыкълы
Ата-анагъа гьюрмет этив, абурлу ва сююп янашыв – ибадатны бир гесеги. Динибизге къаршы чыкъмайгъан бары да ишде ата-анагъа таби болув – Есибиз авлетге салгъан борчлардан.
Яратгъаныбыз къулу булан разилигин ону ата-анасыны разилиги булан байлагъан. Сыйлы Къуръанда ата-анагъа гьюрметли янашыв Аллагьгъа ﷻ ибадат этив булан байлангъан ва олагъа разилик – Есибизге этилеген разилик булан байлавлу. Неге десе ата-анагъа гьюрмет этив, олагъа илиякълы ва рагьмулу янашыв инсанны лап яхшы ишлеринден санала.
Есибиз Къуръанда булай айтгъан (маънасы): «Ва сени Есинг Оьзюнден къайры дагъы биревге де баш иймесни ва ата-анагъа яхшы болмакъны буюргъан. Эгер оланы бириси яда экиси де сени янынгда къартлыкъгъа етишсе, сен олагъа “уф!” деп де айтма, олагъа акъырма ва абурсуз сёйлеме» («Аль-Исра» деген сура, 23-нчю аят).
Аллагьу таала атадан эсе анагъа алдынлыкъ берген. Авлетлени яхшы янашывуна ана кимден де къолай тийишли, неге десе яшгъа ана берегенни дагъы бирев де бермеге болмас. Ана айлар булан баласын юрек тюбюнде юрюте, сонг къыйналып яш таба, эмчек бере, башгъа аш булан ашата ва оьсмей туруп гьайын эте. Бары да тарыкъ-герек булан таъмин этеген атасын яш янгыз оьсген сонг гьис этмеге башлай.
Бираз оьсгенде, яш атасы айтгъанын этегенин гёре, яшгъа ону-муну сатып ала ва шо заман ол атаны анадан эсе артыкъ гьисаплама башлай. Амма ананы къыйыны, баласыны гьайын этивю, ата бугюн берегенинден эсе шайлы артыкъ.
Есибиз ата-анагъа гьюрметли янашмагъа буюргъан, тек ананы айрыча эсгерген.
Абу Гьурайра етишдирген кюйде, бир гезик Пайхаммарны ﷺ янына пелен адам гелип: «Гьей Расулуллагь ﷺ, яхшы янашывгъа адамлардан кимдир лап тийишли?» – деп сорагъан. Пайхаммар ﷺ огъар: «Сени ананг», – деп жавап берген. Ол адам: «Ондан сонг кимдир?» – деп сорагъан. Пайхаммар ﷺ янгыдан: «Сени ананг», – деген. Сорав береген адам дагъы да: «Ондан сонг кимдир?» – деп сорагъан. Пайхаммар: «Сени ананг», – деген бу гезик де. Ол адам дёртюнчю керен де: «Ондан сонг кимдир?» – деп сорай. Бу гезик Пайхаммар ﷺ: «Сени атанг», – деген (аль-Бухари, Муслим).
Бу гьадис гёрсетеген кюйде, анагъа бакъгъа сююв ва языкъсыныв атагъа бакъгъанындан эсе артыкъ болмагъа тарыкъ. Уьстевюне, алимлени кёп яны шо гьадисге асасланып, атадан эсе, ана яхшы янашывгъа уьч керенге артыкъ тийишли, деп токъташдыра, неге десе Пайхаммар ﷺ ананы уьч керен эсгерген, атаны буса – янгыз бир керен.
«Аль-Мингьаж шарх Сахих Муслим бин аль-Хажаж» деген китабында имам ан-Навави шо гьадисе баянлыкъ эте туруп, булай яза: «Бу гьадисде къардашлагъа яхшылыкъ этмекге чакъырыв бар ва бары да адамлардан эсе яхшы янашывгъа ана тийишли, ондан сонг – ата ва къалгъан къардашлар ювукълугъуна гёре арты булан геле.
Алимлер гьисап этеген кюйде, ана алдын экенни себеби – ол баласы саялы хыйлы къыйынлыкъланы башдан гечирегенликде, огъар юреги авруйгъанлыкъда, гьайын этегенликде, айлы заманында, яш табагъанда, ичирегенде, тарбиялайгъанда, авруйгъанда къарайгъанлыкъда ва шолай оьзге ишлени этегенликде».
«Фатх аль-Бари шарх Сахих аль-Бухари» деген китабында шейх аль-Ислам ибн Гьажар аль-Аскъалани бу гьадисге баянлыкъ бере туруп, Ибн Баттальны шу сёзлерин гелтире: «Бу гьадисге гёре, яхшы янашывгъа атадан эсе ана уьч керенге артыкъ тийишли. Шону себеби, ол юрек тюбюнде баласын юрютегенлик, къыйналып яш табагъанлыкъ, ичирегенлик ва янгыз ана сезеген авурлукъланы гёрегенлик булан байлавлу. Янгыз шо ишлер битген сонг, яш тарбиялавгъа ата да къошула».
«Аль-Жами фи ахкам аль-Къуръан» деген китабында имам аль-Куртуби эсгереген кюйде, аль-Мухасиби оьзюню «Китаб ар-Раия» деген асарында ана яхшы янашывну дёрт пайындан уьч пайына лайыкълы экенге, ата буса – дёрт пайындан бир пайына лайыкълы экенине алимлени арасында хилаплыкъ ёкъ деп яза, Абу Гьурайра етишдирген гьадис талап этегени йимик».
Оьрде айтылгъандан англама болагъан кюйде, атадан эсе ананы алдындагъы борчубуз шайлы артыкъ. Шо саялы гьар адам анасына тынглама, ону сюймеге тарыкъ ва азында атасындан эсе, ананы гьайын уьч керен артыкъ этмеге тийишли.
