Къумукъ халкъны аты унутулмас юлдузу
Къумукъ халкъны аты унутулмас юлдузу
Янгыз Дагъыстан халкълар учун тюгюл, оьзге регионлагъа йимик, гьатта сав бусурман дюнья учун да 2022-нчи йылны агьамиятлы агьвалатларыны бириси – Абусупьян Акаев тувгъанлы 150 йыл битегенлик. Тёбен Къазанышда тувгъан алим ватаныбыз Дагъыстанны да, дюнья тарихине де алтын гьарплар булан язылмагъа герекли ажайып уллу адам.
Абусупьян Акаев – аты айтылгъан алим, шаир, ярыкъландырывчу, денгиз-дерия чакъы билимлени еси, хыйлы тармакъларда уьстюнлюклеге етишмеге бажаргъан инсан. Ол 40-дан артыкъ асарны автору! Динге багъышлангъан хыйлы китапдан къайры, ол логикагъа, астрономиягъа, тарихге, математикагъа, медицинагъа багъышлангъан асарлар да язгъан. Ондан къайры, кёп-кёп илму ва адабият китапны таржумасын этген.
Абусупьян Акаев хыйлы тил биле болгъан, шоланы ичинде арап, перс, тюрк ва бир-бир башгъаларын. Таржума учун ол дёрт тилли сёзлюк чыгъартгъан, сонг шо сёзлюкге дагъы да уьч тил къошгъан.
Уллу алимибизни къыйматлы мурады – дагъыстан халкъланы маданиятын ва билим алывун оьр даражагъа гётермек болгъан. Къурдашы Магьаммат-Мирза Мавраев булан ол Дагъыстанда биринчи басмахананы ача. Охувчулагъа билим алыву енгил ва уьстюнлю болсун учун А.Акаев хыйлы гьаракат этген. Ону яхшылыгъы булан дагъыстан халкъланы ажам языву къолайлаша, бир ёрукъгъа гелтириле. Олай да, Дагъыстан мадрасаларда янгы охув программа гьазирлене ва шогъар светский илмулар къошула. Шо программа учун А.Акаев оьзю язып, хас китаплар гьазирлей.
Абусупьян Акаев басмада печат этген китапланы арасында хыйлы чебер адабият ва халкъ авуз яратывчулугъу да бар. Ол дагъыстан шаирлени жыйым асарын ва ерли халкъланы авуз яратывчулугъун гьазирлеген, къумукъ йырланы чыгъартгъан. Ондан къайры, гюнтувуш тилдеги хыйлы адабият асарны ана тилине гёчюрген.
1911-нчи йыл Къуръангъа авар тилде этилген тафсирге Абусупьян Акаев редакторлукъ этген. Олай да, авар тилде биринчилей чыкъма башлагъан «Ишчи халкъ» деген газетни, Дагъыстандагъы арап тилдеги биринчи журналны да ол юрюте болгъан. А.Акаев о замангъы белгили дагъыстан сиясат чалышывчулар ва алимлер булан къатнав юрютген, бирлешип ишлеген. Оланы арасында Жалалутдин Къоркъмасов, Солтан-Сайит Къазбеков, Магьач Дахадаев, Къарабудагъгентли Жалалутдин ва оьзгелер болгъан.
Ондан къайры, Абусупьян Акаевни яшав ёлун язагъанда кёбюсю гезикде бек агьамиятлы ери эс этилмей къала. Ажайып пагьмулу бу адам, ругьани къуллугъу, ярыкъландырыв гьаракаты ва адабият оьрлюклери булан дазуланмай, ол сиясат якъдан теренге къарап болагъан жамият чалышывчу да болгъан. А.Акаев евразиялыкъ идеяны яны болгъан. Шогъар гёре, славян ва тюрк халкълар, славян ва бусурман дюнья къыйышып бирче яшама бола. Абусупьян Акаев бу гьаракатда Исмайыл Гаспринский булан бир ойну яны болгъан. Шоланы къаравлары уьлкебиз Россияны беклешдирмекге, миллет арада гелишлик ва татувлукъ болдурмакъгъа бакъдырылгъан болгъан. Булар гьисап этеген кюйде, бир пачалыкъда яшай болгъан сонг, адамлар миллети, дини башгъа болса да, бир-бирине гьюрмет этип, хоншу аралыкъланы арив юрютюп, инсан къылыкълы кюйде яшамагъа тарыкъ.
А. Акаевни гюнтувуш бусурман пачалыкъларда яхшы таный болгъан. Тюркияны, Мисрини (Египет), Иранны, Иракъны ва бир-бир башгъа пачалыкъланы газетлери ону гьакъында оьз девюрюне гёре алдынлы къаравлары булангъы, терен гьакъыллы ва бек билеген адам гьисапда яза болгъан. Илму ва маданият тармакъны о замангъы алдынлы адамлары да Абусупьян Акаевни гьаракатына оьр багьа берегени белгили.
Амма, нечакъы яман тийсе де, булай оьлчевдеги адамланы чалышывун ушатмайгъанлар да болгъан. Осал къылыкълы инсанлар шулай таза негетли адамланы гёз алдындан тайдырагъан авур заман гелгенде, жамиятгъа хыйлы зарал болду.
1929-нчу йыл яла ябывлар этилип, Абусупьян Акаев «халкъны душманы» дейгенлени арасына къошула ва 10 йылгъа Сибирьге йибериле. Огъар ва ону йимиклеге къаршы чыкъгъанлар дин гьаракатчыланы ёкъ эте туруп, гьатта оланы аты эсде къалмас учун бек къаст къылгъан. Шолай, Абусупьян Акаевни ичинде хыйлы къыйматлы маълуматлары булангъы бай китапханасын яллата, китапларын арадан чыгъартып ала. Ватынындан йыракъ эллерде А.Акаев 1931-нчи йыл оьле. 1960-нчы йыл ону аты, реабилитация этилип тазалана.
Яшав гёрсетген кюйде, не этсе де, душманлар мурадына етмеге болмады ва халкъдан чыкъгъан, анадаш ватаны учун чалышгъан, гьаракат этген адам миллетинде унутулмай, ону аты сыйлы адамланы арасында уллу абур булан эсгериле, адиллик оьр бола. Абусупьян Акаев янгыз Дагъыстан учун тюгюл, сав бусурман дюньяны ярыкъ шавла береген юлдузу.
