Эндирей ва Татарстан
Хасавюрт районда ерлешген Эндирей бырын заманлардан берли Дагъыстанда да, Темиркъазыкъ Кавказда да белгили юрт. Мунда аты айтылгъан кёп адам тувгъан, оьсген. Шоланы арасында асгербашчылар, сиясат чалышывчулар, алимлер, имамлар, къурувчулар, докторлар, яратывчу касбуланы хыйлы вакиллери болгъан.
Оланы бирлери ватанындан ариде яшагъан, тек пагьмулугъу, гьаракаты, етишген оьрлюклери булан элин белгили этген, атын танытгъан. Шолай гьаракатчы адамланы бириси Аскар Алиевич Шейх-Али (Шихалиев) де болгъан. Ол дюньяда биринчилей арап гьарплар булан печат этеген машинка ойлашып чыгъартгъан, СССР-де языв машинка чыгъартагъан завод ачгъан.
Ажайып иш: ону атын Дагъыстандан эсе, йыракъдагъы Татарстанда яхшы таный. Ол о якъларда яшагъан, ишлеген ва халкъ хозяйство тармакъда загьматы булан оьзюнден сонг эсделик къойгъан саялыдыр.
Гьали-гьалилерде эндирейли бу адамны гьакъында ахтарыв иш этмеге мурат булан Дагъыстангъа Татарстандан Зульфия Нафикова дейген гьаракатчы къатынгиши гелген эди. Хыйлы йылланы узагъында Зульфия Накиповна краеведческий музейни директору болуп ишлей туруп, Аскар Алиевич Шейх-Алини гьакъында кёп маълумат жыйгъан. Аллагь ﷻ рази болсун бу къатынгъа бизин якълы адамны гьакъында юреги авруп, шону атын унутма къоймасны гьайын этеген саялы. Ол Шейх-Алини минасына, ата-бабалары яшагъан ерлеге къарамагъа, ону гьакъында дагъы да хабар билмеге, юртлулары булан таныш болмагъа сюйген.
Бу ерде башгъа бир адамгъа айрыча баракалла сёзлер айтмагъа ери болур деп эсиме геле. Дагъыстан муфтиятны Татарстандагъы вакили болуп ишлейген Магьаммат Мутаилов дейген адам бар. Ол дагъыстанлы адамны гьакъында ахтарагъан гиши барны англагъанда, Зульфия Нафикова булан ёлугъа ва кёмек этмеге гьаракат эте. Натижада Магьаммат-гьажини яхшылыгъы булан Аскар Алиевични ватанына гелмеге (гьатта сапаргъа чыгъагъан харжланы да бойнуна алып) Зульфия-апагъа ёл ачыла. Ким-ким де этер къуллукъ тюгюл! Аллагь ﷻ рази болгъур Магьаммат Мутаилов йимик шулай уланларыбыз баргъа.
Эндирейде йыракъдан гелген къонакъны сыйлап, арив къаршыламагъа, абур этмеге ва тарыкъ-герегине табылмагъа болгъаны да юрекни рази эте. Башында юртну ёлбашычысы Айдемир Айдемиров булан, эндирейли активистлер Зиявдин Идиков, Юсуп Сайпутдинов, Зубайыр Зубайыров, Магьмут Гьусейнов ва оьзге ёлдашлар Зульфия-баживге ахтарыв ишинде болагъан кёмегин этди.
Татар къардашыбызгъа эндирейлилер юртуну белгили ерлерин гёрсетди, айтылгъан адамланы гьакъында хабарлады, эсделиклери булан таныш этди. Шолай, аты белгили Эндирей бий Солтан-Мутну эсделигине барылды, ону ва этген зор ишлери гьакъында айтылды. Мычыгъышны имамы болгъан ва имам Шамилни найиби, къоччакъ Ташав-гьажи имам гьисапда ишлеген межит ва мадраса къонакъны гьайран этди. Олай да, тарихи-маданият булан байлавлу оьзге затлар да Зульфия Накиповнаны агьамиятын тартды.
Оьз гезигинде Зульфия-апа да Аскар Алиевични гьакъында къужурлу хабарлар айтып, ону ишлерин ачыкъ этип, эндирейлилени гьайран этди. Юртлулар ва къонакъ Шейх-Алини атына герек чакъы гьюрмет этилмеге, огъар багъышлап эсделик болмагъа гереги гьакъда бир пикругъа гелди.
Аслусу, Дагъыстан ва Татарстан бир-бирине ювукъ болмакъны масъаласы чыкъды. Гертиден де, Аскар Алиевич йимик шулай адамлар эки де халкъны арасын беклешдирмеге бола. Ону айланасында дагъыстанлылагъа ва татарлагъа ювукъ болмакъ дагъы да тынч ва енгил болур.
Савболлашма заман гелгенде Зульфия Нафикова оьзюне этилген абур ва кёмек саялы Эндирейни халкъына гьакъ юрекден баракалла билдирди. Ол булай ёлугъувлар дагъы да болажакъгъа ва къатнав уьзюлмежекге умут этегенин де ачыкъ этди.
