Яшлар булан бирче турув
Эришмей, къыйышып яшав
Гьалиги заманда уллу болгъан яшлар ата-анасы булан яшайгъан гезиклер аз тюгюл. Яшав шолай буваргъанда яш наслу ожакъда бир-бирде оьзлени низамын яратма ва уьйдеги гьалны, яшав-турушну оьз онгайлыгъына кюйлеме къарай. Токъташгъан адатланы бу кюйде алышдырма къарайгъанлыкъны уллулар къабул этме сюймей, натижада олар да, булар да эришме башлай, сенге-менге чыгъа, гьатдан озагъан кюйлер де бола.
Бир аналагъа булай гьал къыйын имтагьангъа айлана. Олар ожакъны яшавун аман сакълама сюе буса, къатты сабурлукъ гёрсетмесе, терен гьакъыллы болмаса, торайгъан авлетлери булан ортакъ тил тапма бажармаса ярамай. Уллу чагъына етишген тиштайпа, гьали чи ял алар эдим дегенни орнунда, янгыдан яш тарбиялав ишге къошула. Булай гьалгъа психологлар хас ат тагъып да битген: «баладан толгъан уяны синдрому».
Уллу болгъан яшлар ата-анасыны уьюнде, шолар булан бирче яшайгъаныны нече тюрлю себеби болма бола. Шоланы арасында акъча къытлыкъ, айры уьй тапмакъны масъаласы, яшав къыйынлыкълар (масала, уланы, къызы айрылып, ожагъына къайтма герек болгъанлыкъ), оьз-оьзюне инанмайгъанлыкъ ва айрыча яшама къоркъагъанлыкъ, онгайлыкъ (ата-ананы бойнунда туруп), ата-ана булан ювукъ аралыкъны уьзме сюймейгенлик болма бола. Нечик алай да, гьар гезик шолай болмакъны себеплери башгъа-башгъача болма ярай.
Ожакъдагъы татывлукъну сакълав
Эсгерилген эришивлюклени, тюртюшювлени аз этмек учун бир-нече ёл бар.
- Ачыкъ ва гьакъ къатнав. Ожакъда парахатлыкъ ва гелишлик сакълама сюе бусакъ, бу инг агьамиятлы шартлар. Ана оьзюню гьислерин ва неден къоркъагъанын англатма, яшланы да пикрусун билме герек. Ожакъда бир-биревге инанагъан, гьюрмет этилеген ва гьар ким ойларын ачыкъ этме болагъан гьал болмакъ бек агьамиятлы
Мисал учун, шулай айтма ярай: «Гьарибизни низамгъа оьз къаравларыбыз ва хасиятларыбыз барны англайман. Бирче гелишип яшамакъ учун, не этме герекни гьакъында барыбыз да жыйылып ойлашайыкъ».
- Дазу белгилев. Ожакъда къатты кюйде дазу ва низам токъташдырма герек, тек шону булан бирче ювукъ аралыкъланы да сакълап болма тарыкъ. Шолай этилсе, англавсузлукъ ва эришивлюк болмас.
Масала, ана шулай айтма бола: «Бизин уьйде пелен низам бар, шону кёмеги булан бир-бирибиз булан яшама рагьат болажакъ. Мен сени янашывунгну да абурлайман, тек шо низамдан чыкъмасгъа чакъыраман».
- Гьукмуланы бирче ойлашып къабул этебиз. Гьукму чыгъарывгъа яшланы къошув оларда жаваплыкъны артдырар ва оьзлени эсли адамлардай гьис этдирер. Булай къошулув увакъ масъалалагъа да, агьамиятлы ишлеге де тийме бола.
Мисал учун, яшлагъа булай сорама ярар: «Борчларыбызгъа тиеген не йимик масъалаланы бойнугъузгъа алар эдигиз?»
- Ян тутув ва англав. Уллу чагъындагъы яшлар ачыкъ этмесе де, оьз-оьзюне инанмай къалма яда стрес гьалгъа тарыма бола. Ана авлетлерин булай сёзлер булан ян тутма бола: «Сен къасткъылагъанынгны гёремен. Сени янынгны тутмакъ ва кёмек этмек учун мунда мен барман».
- Гьар кимни де дазусуна гьюрметли янашыв. Яшлар ата-анасыны уьюнде яшай буса да, оланы ич дазусуна гьюрметли янашмагъа герек.
Масала, ана яшларыны уюне эшигин къагъып гире буса, шо да олагъа гьюрметли янашыв санала. Амма шону булан бирче ата-ананы ич дазуларыны гьакъында да унутма тюшмей.
- Гелишликге ёл излев. Гелишлик, бир-биревге ёл къоюв болмаса бажарылмай. Яшлар уьйде оьз низамын токъташдырма къарайгъан заманда шо айрокъда тарыкъ бола.
Мисал учун, яшлар да, ана да – гьар ким ожакъ юрютювге тиеген оьз борчларын белгилевге сёйлеше. Олай да, ортакъ уьйде гьар биревге онгайлыкъ яратыла.
- Чыдамлыкъ ва англав. Ана якъдан чыдамлыкъ ва англав бар буса, яшлар оьзлени рагьат ва багъыйлы гьис этежек. Амма оьз янындан олар да уллулагъа шо кюйде чыдамлы ва англавлу янашма герек, неге десе гиччи яшлар тюгюл. Сонг да, уьйню есилери ата-ана экенни унутма тюшмей, олар оьз заманында бу ожакъны къургъан ва бары да тарыкъ-герек булан шону таъмин этген
Уьйдеги низам ата-ана токъташдыргъан кюйде къала
Бир-бирин англав ва парахат яшав агьамиятлы буса да, уьйдеги низамны ата-ана токъташдырагъанны ана яшларына етишдирме герек. Яшлар, озокъда, оьз пикрусун айтма бола, тек ожакъдагъы низам ва ахырынчы сёз – ата-анада.
Шону муна шулай этмеге бола:
- Низамны гьакъында пикру алышдырыв. Ожакъдагъы низамны ва адатлангъан гьалны гьакъында кёп айта турмакъ – шолайлыкъ алышынмажакъны яшлагъа англатма бола.
- Мисал. Уьйдеги адатлагъа ва низамгъа ата-ананы абурлу янашыву яшлар учун уьлгю болур.
- Гелишлик. Низамгъа гёре юрюв, уьйдеги адатланы сакълав гелишли болма тийишли, бу къайда ожакъдагъы гьар кимге де ортакъ экенни яшлар яхшы билме герек.
Гьар ожакъдагъы гьал башгъа-башгъа ва мунда бир къалипли ёравлар болмас. Аслусу – бир-биревге гьюрметли янашыв, бир-бирин сюймек.
