Язывчуланы Союзу пагьмуланы излей
Жамиятны маданият яшаву адабиятдан билинедир: язывчулар, шаирлер айтгъан сёз халкъгъа етише, таъсир эте буса, адамлар ругь яшавдан айрылмагъан. Инсанны къылыкъларын яхшылашдырмакъ учун дин аслу роль ойнай, тек шогъар кёмекчи гьисапда инче саният, адабият да янаша геле. Масала, адабият адамны кемчиликлерин гёрсетме, жамиятны нукъсанлыкъларын белгилеме уста кюйде бажара. Озокъда, шо да язывчуну пагьмусундан гьасил болагъан иш.
Гьалиги заманда языв-бузув булан доланагъанлар не яза, не яшав яшап бара ва, алда йимик, инсанны ойларын алышдырма бажарма боламы, деп Дагъыстанны язывчуларыны Союзуну председатели, Дагъыстанны халкъ шаири Марина Агьматова булан бугюн лакъыр этебиз.
– Марина Анатольевна, Дагъыстанны язывчуларыны Союзуну гьар гюнлюк ишини гьакъында, гёз алгъа не планлар тутгъанны билме сюер эдик.
– Инг башлап Дагъыстанны язывчуларыны Союзу пачалыгъыбызда лап уллу регион бёлюклеринден, деп айтма тийишлидир. Уллу да дюр, жагь ишлейгени де дюр. 2019-нчу йыл бизин бёлюгюбюз Россия Федерацияда лап яхшысы деген ат алды. Шо жагьлыгъыбызны биз бирт де кемитмейбиз, янгыз алгъа барывну ёлундабыз, янгы-янгы проектлени уьстюнде ишлеп, шоланы яшавгъа чыгъарабыз. Жагьил язывчулагъа айрокъда агьамият беребиз. Биз оланы излейбиз, Союзубузгъа къуршамакъны гьайын этебиз. Яш язывчуланы таржума этивге тартабыз, ана тил булан байлавлу гьаракатлагъа къошабыз.
Дагъыстан язывчуланы Союзунда гьалиге уьч юзден къолай адам бар. Ишибизни гьакъында айтсакъ, юбилейи болагъан язывчуну, шаирни Маданият министерлик булан бирче яратывчу ахшамларын оьтгеребиз. Сав яратывчуланы да, яшавдан гетгенлени де юбилейлерин шолай белгилейбиз. Он эки миллетли секциясы булангъы Союзда хыйлы иш юрюле. Китаплар чыгъа, шоланы презентациялары оьтгериле, «дёгерек столлар» бола. Гьар милли секцияны бир йылгъа гьазирленген планы бар ва шогъар гёре яратывчу гьаракат этиле. Ондан къайры, ортакъ гьаракатларыбыз, ортакъ фестивалларыбыз бола. Масала, бу йыл биринчилей «Истоки» деген халкъара адабият фестиваль оьтгердик. Дагъыстанны биринчи халкъ шаирлерине багъышлангъан бу мердеш сесленивлеге гёре оьр даражада оьтдю. Яхсайлы шаир Абдулла Магьамматов, Сулейман Стальский ва Гьамзат Цадаса Дагъыстанны биринчи халкъ шаирлери, бизин совет классиклерибиз. Олардан сонг Къазияв Али, Абуталиб Гафуров ва оьзгелери геле. Май айда оьтгерилген бу фестиваль муна булагъа багъышлангъан эди. Акъча якъдан да, къурум якъдан да бир-бир масъалалар болса да, бу агьвалат яман болмады, деп айтма болабыз. Россияны ер-еринден, Белоруссиядан, Грузиядан гелген къонакълар да рази къалды, гёргенин ушатды.
– Дагъыстанны язывчуларыны Союзу къумукъ поэзияны классиги Йырчы Къазакъгъа уллу гьюрмет этегенин билебиз, гьар йыл ону эсделигине хас чара да оьтгериле.
– Гьаманда йимик, гьар йыл 15-нчи майда биз къумукъ поэзияны гюню, Йырчы Къазакъны гюнюн оьтгеребиз. Шолай этегеник 15 йыл бола ва бир де къутгъармадыкъ. Дагъыстан адабиятны классиги Йырчы Къазакъгъа багъышлангъан бу мердеш ону эсделигини алдында, Магьачкъала шагьарда, шаирни атындагъы орамда оьтгериле. Мени эсиме гелеген кюйде, классикни эсделигини алдында шолай ёлугъув, авторну эсге алыв гьалиги замангъа къыйышагъан арив янгы адат. Шонда къумукъ тилде шиърулар охула, адамлар бир-бири булан къатнай. Бу ерде къумукъ секцияны ортакъчылары арив ишлейгенин айтмакъ ери болур. Гиччирек байрамгъа айланагъан бу агьвалатгъа янгыз къумукъ жамиятны вакиллери тюгюл, оьзге миллетлер де гелегени айрыча сююндюре. Охувчу яшлар къошулагъаны дагъы да яхшы. Арив болмаймы дагъы, гелгенлер де, оьтюп барагъанлар да Йырчы Къазакъны шиъруларына, ону сёзлерине язылгъан йырлагъа тынглай буса?! Гьали болгъанча бу жыйын осал, гёнгюлсюз яда аз адам булан оьтмеген. Йыл сайын ону дагъы да къужурлу этме къаст этебиз. Энни бу янгыз къумукъ халкъны поэзия байрамы тюгюл, онда бары да дагъыстан миллетлени вакиллери ортакъчылыкъ эте. Йырчы Къазакъны орус ва дагъыстан тиллеге гёчюрюлген сатырлары да охула. Баргъан сайын бу чара янгы-янгы ишлер булан байыгъажакъ ва гьатта республика оьлчевдеги мердешге айланажакъ. Аслуларындан болажагъына да инанаман, неге десе Йырчы Къазакъ – Дагъыстан адабиятны уллу даражадагъы классиги ва бизин оьктемлигибиз. Тамаша иш, «Истоки» деген халкъара адабият фестиваль Йырчы Къазакъны эсделигине гьюрмет этип, артындагъы гюн башланды. Озокъда, Къазакъ – бизин шо тамурларыбыздан.
– Гертиден де, булай фестиваллар оьтгермекни уллу маънасы бар. Инг башлап оьсюп гелеген наслу учун, шолар дагъыстан классиклеге ювукъ болсун, охусун учун.
– Озокъда, «Истоки» деген фестиваль болсун, башгъасы болсун, шоланы оьтгермекни аслу мурады – классиклерибизге абур этмек, экинчилей де – яш наслуну адабиятгъа ювукъ этмек. Яшларыбыз, жагьиллерибиз китаплар охусун, чебер асарланы яхшы билеген болсун. Шону булан оланы къылыкълары, яшавгъа къаравлары тюзележек. Адабият тарбиялавчу экенни унутмайыкъ, гьали болгъанча шолай болуп гелген, бизден сонг да шолай боларгъа умут этебиз.
– Гьар-тюрлю ерден гелген къонакълар, дагъыстанлы язывчулар ва шаирлер Яхсайгъа гелип, Абдулла Магьамматовну эсделик такътасына гюллер салгъаны, шо ерде ону сёзю чалынгъаны сююндюрмей болмай.
– Фестиваль башланып уьчюнчю гюн биз Яхсайгъа гелдик. Мунда гелме алдан берли гёз алгъа тутгъан эдик. 2024-нчю йыл биз Абдулла Магьамматовну 155 йыллыкъ юбилейин оьтгердик. Абдулла Магьамматов Сулейман Стальский булан бир йыл тувгъанны, бирче Дагъыстанны халкъ шаири деген ат алгъанны ва экиси де 1937-нчи йыл бу дюньядан гетгенни билесиздир. Бу уллу шаирлерибиз къурдашлыкъ да юрютген. Азербайжан тилни яхшы билеген Сулейман къумукъ Абдулла булан парахатына къатнама болгъан. Абдулла Магьамматовну юбилейин этсек де, ону ватанында кёп сийрек бола эдик. Арабыздан гетген Шейит-ханум Алишева Абдулла Магьамматовну яратывчулугъуна уллу багьа бере эди ва Яхсайда нече керенлер болгъан. Онда ол шаирге багъышлап бир-бир чаралар да юрютдю. Къумукъ шаирге багъышлангъан шолай бир ёлугъув гьатта Москвада да бек арив оьтгерилди. Шо саялы халкъара адабият фестивалны ортакъчылары Яхсайгъа гелип, Абдулла Магьамматовгъа гьюрмет этгени тамаша тюгюл. Шо гюн къумукъланы бырынгъы юртуна хыйлы яратывчу къонакъ гелди. Шаирни къабурунда болдукъ, ол яшагъан ерни гёрдюк, гьали шонда ону наслулары яшай, салынгъан эсделик такътаны янында А.Магьамматовну сатырлары къумукъ ва орус тилде охулду. Бу сапардан юреклерибиз шат болуп къайтды.
Фестивалны барышында биз уллуларыбызны унутмайгъаныкъны, олагъа абур этегеникни гёрсетдик, яш наслугъа да шо сюювню етишдирмеге, тапшурмагъа къаст этдик. Бизден алдагъылар булан оьктем болагъаныбызны да айтдыкъ. Аслусу – оланы яратывчулугъун билмеге герекни, ана тилни аявламакъны ва багьалап болмакъны, ахтармакъны гьакъында кёп айтылды. Яш наслубузну бай маданиятыбызгъа ювукъ этмеге болдукъ, деп эсиме геле. Оьз гезигинде олар классиклерибизни сёзюне, ана тилине башгъача янашар бугъай.
– Шо гюн фестивалны ортакъчылары Эндирейде де болду.
– Дюр, Яхсайдан сонг биз барыбыз да башгъа бырынгъы къумукъ юрт Эндирейге гетдик. Мунда башгъа классигибиз, Дагъыстанны халкъ шаири Къазияв Алини эсделигине де гюллер салдыкъ. Бир вакътиде ону да аты унутулуп бара эди, тек оьз заманында къумукъ авуз яратывчулукъну билегени, ёмакълар язагъаны булан ол нече де белгили адам эди. Пагьмулу адамларыбыз шолай унутула деген адилсизликни тамамлама герек. Классиклерибизни атлары эсден чыкъма герекмей, оланы атларын ва асарларын яш наслу яхшы билме тарыкъ. Фестиваль оьтгерегенде шону гёз алгъа тутгъан эдик, бизин учун шо бек агьамиятлы.
– Марина Анатольевна, «Истоки» деген шо халкъара адабият фестивалны жамын чыгъара туруп, не айтар эдигиз?
– Кюйге къарагъанда, фестивалны болжалын артдырма, бир-нече гюн къошма герек болажакъ, неге десе биз сюеген бары да ерге барма, ёлугъувлар дагъа да кёп оьтгермеге етишмей къалмакъ бар. Программабызгъа гёре, къыбла Дагъыстандан, тав районлагъа, республиканы темиркъазыкъ бойларына ерли барабыз. Масала, заман къыстав саялы Солакъ къакъагъа барып, шонда шиъру охума болмай къалдыкъ. Ёлугъувлар, адамлар булан къатнав хыйлы заманны ала, шо себепден гёз алгъа тутулгъан бир-бир ишлер яшавгъа чыкъмай къалды. Амма гьёкюнме чакъы зат ёкъ, неге десе къатнавдан, таныш болувдан, аралыкъ тутувдан яхшы не болур?! Биринчи классиклерибизге «къонакълай» барма ва олагъа абур этмеге чи болдукъ. Оланы ва олар къоюп гетген чебер варислигин эсге алдыкъ. Гележекде гюплеге бёлюнюп, иш гёрсек яхшы, деп эсиме геле. Шолай этсек дагъы да кёп ерге етишме боларбыз. Сонг да, маданият яшавубузну, инче саниятыбызны да гёрсетме хыялыбыз бар. Бу агьвалатларда, озокъда, яш наслуну да къуршамасакъ болмай. Гьар юртда пагьмулу ва жагь яшлар бар, олар оьзлени ана тилинде шиъру охур, халкъыны маданият байлыгъын гёрсетер.
Фестивалны жамын чыгъара туруп да, биринчи оьтгерилгени осал болмады, уялмадыкъ, деп айтма ярай, Есибизге макътав болсун. Ёлугъувлар, фестиваль шонча да арив оьтдю, гьатта янгурлу гюнлерде Къумукъ тюзде гюнешни шавласы чыгъып, алай арив исси чакъ болду. Мени гьисабымдан шо да бир ажайып аламатдыр.
– Марина Анатольевна, сиз белгили шаирсиз, пагьмулу таржумачы да дюрсюз ва орус тилге Дагъыстанны хыйлы шаирни шиърусун гёчюргенсиз. Шоланы арасында къумукъ тилде язылгъанлары да бар, кёп-кёп шаирни сатырларын сизин яхшылыгъыгъыз булан орус тилде охума бола. Халкъыбызны атындан гьакъ юрекден сизге уллу баракалла айтма сюемен. Пагьмугъузну гючю булан дагъыстан шаирлени сёзю кёплеге етише.
– Билемисиз, классиклерибиз тарыкъ чакъы гёчюрюлмеген. Оьзгелерден эсе, Сулейман Стальскийни асарлары къолай таржума этилген, тек шо да толу кюйде гёчюрюлмеген. Абдулла Магьамматовгъа буса, бу якъдан насип иржаймагъан, ону шиърулары барындан да аз таржума этилген. Ёкъ да ёкъ деп айтма ярайгъан кюйде. Мен ону асарларын гёчюргенмен, тек кёп деп айтма болмайман. Сюймейгеним саялы тюгюл аз гёчюргеним, Абдулланы шиъруларыны маъна якъдан таржума этилгенлери адамшавлу ёкъ (подстрочниклер ёкъ). Шолар болгъан эди буса, мен, озокъда, дагъы да кёп таржума этер эдим. Подстрочниклер ёкъ саялы иш алгъа бармай тура.
Яшавдан эрте гетген саялы, Абдулла Магьамматовну асарлары дерия йимик кёп тюгюл. Шону бары да бютюн асарларын подстрочник этип гёчюрмекни гьайын этип тураман, къумукъ тилни билегенлеге чакъырыв да этгенмен. Бу ишде белсенип чалышып йиберсек, А.Магьамматовну бары да асарларын бир китапны ичинде эки де тилде чыгъарма болар эдик, деп эсиме геле. Россияны ер-еринде яшайгъан пагьмулу кёп таржумачы къурдашларыбыз бар. Шо саялы ону китабын чыгъарма болар эдик. Айтагъаным, шолай этсек, Абдулла Магьамматовну яратывчулугъун янгыз къумукълар тюгюл, оьзге дагъыстанлылар да, мундан тышда яшайгъанлар да билмеге болар эди. Яш охувчулар, оьсюп гелеген наслу шаирлерибизни яратывчулугъун билмек бек агьамиятлы.
Дагъыстан адабият сакъланмакъ учун, ерли авторланы асарлары орус тилге гёчюрюлме яхшы. Шоланы арасында, масала, Къазияв Али язгъанлары да нече де аз гёчюрюлген. Сонг да, янгыз орус тилге таржума этив булан тамамланма тарыкъ тюгюл, оьзге дагъыстан тиллеге де ярай таржума этме. Шону учун бизге подстрочниклер тарыкъ. Булайлыкъ башгъа халкъланы поэзиясын да байыкъдыра. Къумукъ тилден авар, дарги, лезги ва оьзге тиллеге, олардан къумукъ тилге шиърулар гёчюрюлсе, нечик арив болар эди! Шо масъаланы уьстюнде, нечик этсе яхшы, деп ойлашмай тюгюлбюз.
– Жагьил авторлар булангъы гьал нечикдир? Шолар булан не йимик буса да иш юрюлеми, пагьмулар бармы, кёпмю?
– Жагьил авторлар булангъы гьал тетиксиз деп айтма бажарылмас. Олар ёкъ тюгюл, бар. Шаирлер де бар, олар нечакъы болса да кёп болмас. Амма ана тилинде язагъан шаирлер кёп аз, ажайып аз. Мен шогъар бек къарсалайман. Ана тиллер ёкъ болма ярамас, ана тил тас болса, миллет де къалмас. Тил булан халкъны маданияты да байлавлу, къылыгъы да, адатлары да. Ана тилде сёйлеп болагъанлар къалмаса, уллу классиклерибизни асарларын ким охужакъ? Йырчы Къазакъны ким охужакъ? Шо кюйде Аткъайны, Анвар Гьажиевни, Шейит-ханум Алишеваны, гьалиги авторланы ким охужакъ? Бугюн ана тил тас болса, адабиятны охуп болар адам къалмажакъ. Расул Гьамзатов да айтгъанлай, тангала ана тилим ёкъ болар десе, бугюн оьлме гьазирмен деген гьалгъа чыкъгъанбыз. Ана тилинде сёйлейгенлер болмаса, бары да адабият оьзлюгюнден оьлежек. Шону бирев де охумажакъ. Бу масъаланы уллулугъун адамланы барысына да етишдирмек бизин борчубуз, деп гьисап этемен. Гьар жагьил адамгъа шо гьакъда айтып билдирме герекбиз.
– Ана тиллерибиз, Дагъыстанны бай маданияты – бизин байлыгъыбыз, шону аяп сакълама тарыкъбыз. Шо байлыкъны тас этмес учун не этме герек деп эсигизге геле, шо гьакъда гьар дагъыстанлыгъа не айтар эдигиз?
– Бир-бир ата-ана авлети ана тилин билме сюймей, деп къоягъанына бек тамаша боламан. Олай деген недир? Къумукъ бусанг, къумукъ тилингни бил, аварлы бусанг, авар тилингни бил. Эки тил билеген гиши бай адам тюгюлмю дагъы?! Ичингде миллетингни къаны барлыгъын сезмеге тарыкъ, шо къан, шо миллет гьис сенден сонг яшлагъа къалмагъа, олагъа чыкъма герекни англама герек чи! Сен шо миллет оьзтёречиликни сакълавчусусан. Бу ой жагьил адамлагъа етишме башлагъанда, олар ана тилин уьйренме чаба туруп баражакъ. Ана тил сакъланмаса, сав халкъны асрулар бою топлангъан маданият байлыгъы оьлежек чи. Неге тюгюл шону юрютмеге, шо тилде къатнама, охумагъа болагъан гиши къалмажакъ.
Мени эсиме гелеген кюйде, гьар халкъны ичинде маданиятны жаваплыкъ гьисапда къабул этеген жагьил адамлар арагъа чыкъмай къалмажакъ. Мен айтагъан наслу шолайлыкъны ата-бабаларыны алдындагъы борч деп гьисап этежек. Олар: «Мен ана тилимни билмеге борчлуман, ана тилимдеги асарланы охума герекмен», – деп ойлашагъанлар болажакъгъа бек инанаман. Шолай болмаса дагъы кюй ёкъ деп эсиме геле. Яшавда, агьлюде, жамиятда, маданиятда, демек гьар тармакъда оьсюв де, эниш гетив де бола. Янгыртыв, аякъгъа турув да бола. Дагъыстанлы бары да халкълар бек пагьмулу адамлар. Нече музыкант, суратчылар, язывчулар ва оьзге яратывчулар бар ва шоланы пагьмусуну яхшылыгъы булан оьсюв болмай къалмас. Шолагъа къошулуп, озокъда, дагъыстан адабият да алгъа бараргъа умут этемен. Гьалиги девюр маданиятны эниш гетген заманы, сатыв-алыв алгъа чыгъып, адабият артда къалгъан. Гьал шу кюйде къалма кюй ёкъ. Жагьил авторлагъа айтма сюемен, сиз, озокъда, орус тилде язагъаныгъыз нечакъы да яхшы, тек ана тилигизде де язмакъны оьзюгюзге борч этигиз, эки тилде языгъыз.
Сонг да, гьалиги заманда пачалыкъ ана тиллеге агьамият берегени гьакъда айтма тийишли. Пагьмулу адабиятчылагъа хас стипендиялар бериле. Шо стипендияланы Россияны язывчуларыны Союзу да, университетлерде де бере. Масала, Расул Гьамзатовну, бир-бир башгъа язывчуланы атындагъы акъча савгъатлар да бар. Мени гьисабымда, язывчулагъа совет девюр булан тенглешдиргенде гьалиги заманда аз кёмек этилмей, кёп этилсе тюгюл. Ана тилде язагъанлар ёгъу – муна масъала. Шо бизин уллу талчыгъыбыз. Пагьмуланы оьсдюрме герек. Шону учун школадагъы муаллимлер охувчу яшлагъа тергевлю болма тарыкъ ва адабиятны сюегенлени айырып болса яхшы. Ана тилинде язма къарайгъан яшланы не заманда да янын тутма, айырма герек. Биз шоланы оьсдюрме герекбиз чи. Мисал учун, XX асруну башында милли тиллердеги адабият бирден-бир оьсюп йиберди, нече-нече пагьмулу язывчулар арагъы чыкъды. Шолай болмакъны себеби – адабиятгъа тергевлю янашгъанлыкъ, шогъар кёмек этгенлик, оьсдюргенлик. Пачалыкъгъа шо девюрде язывчулар бек тарыкъ болгъан. 50-60-70-нчи йылларда буса, шо гьаракат ажайып натижа берип къойду. Дагъы ёгъесе оьр даражадагъы Дагъыстан адабият болмас эди. Шону ичинде, озокъда, къумукъ адабият да. Бизин кёбюсю язывчуларыбыз Совет Союзну даражасындагъы адамлар эди. Мени эсиме гелеген кюйде, Дагъыстанны о замангъы адабияты СССР-де лап гючлюлеринден болгъан. Гьали уьлкебизде адабиятгъа янашыв алышынып, алдагъы кююне гелген деп айтма ярай. Масала, Президентибиз Владимир Путин ана тил сакълавгъа байлалу янашагъан кюй, шону белгилейген гюн айрылгъаны да алышынгъан шо янашывну исбатлай. Пачалыкъны башчысы Дагъыстангъа айрыча исси янашагъаны, Расул Гьамзатовну яратывчулугъун сюегени де яшыртгъын тюгюл. Мени эсиме гелеген кюйде, Владимир Владимировичге Йырчы Къазакъны гьакъында айтса, ону шиъруларын охуса, ол шону да бек ушатар, сююп къалар эди. Йырчы Къазакъны бек тизив ясалгъан китабы бар, шону герек эди В.Путинге савгъат этмеге.
Дагъыстан адабиятгъа, шо янгыдан аякъгъа туражагъына мен инанаман. Бизин топуракъ пагьмулу адамларсыз къалгъан, шолар дагъы болмас деген ой гьакъылгъа къыйышагъан иш тюгюл. Шо пагьмулар гьали школада охуйдур, тек арагъа чыгъажагъына шеклик ёкъ.
– Марина Анатольевна, заман табып, бизин соравларыбызгъа жавап бергенигиз ва бу къыйын девюрде тарыкълы иш этегенигиз, Дагъыстанны сюегенигиз саялы сизге уллу баракалла дейбиз.
– Сиз де савболугъуз, Дагъыстангъа да, савлай пачалыгъыбызгъа да чечекленив, парахат яшав ёрайман.
