Уьстюнлю сатыв-алыв
Сатыв-алыв лап гелимли касбу санала. Амма бу ишни юрютеген инсан ялгъан айтмайгъан, алдатмайгъан ва Яратгъаныбызны буйрукъларын къатты кюйде юрютеген адам болма герек. Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Адилли сатывчу Къыяматгюн сыйлы адамлар ва шагьитлер булан тирилежек» (Ибн Мажжагь).
Сатыв-алыв булан байлавлу бары да низамны сакълап юрютмеге янгыз терен билими ва уллу сынаву булангъылар бола. Базаргъа ва сатыв-алывгъа чомулуп, инсан бир-бирде Есин унутуп къала. Хайырны артындан чабыв, башгъалагъа гёре болма къарав, не этип де къазанма сююв – инсанны эдепсизликге ва гюнагьгъа тарыта. Малны бар кююнде гёрсетмек ва тюз кюйде ону суратламакъдан эсе, нукъсанлыгъын яшырмакъ шайлы гелимли.
Сатывчуну мурады – не этип де къазанмакъ тюгюл, оьзюне гелим де гелтиреген, сатывчугъа да гюч болмайгъан кюйде малны уьстюне бираз къошуп сатмакъ. Адамны яшаву, шону ичинде, озокъда, сатыв-алыв да ёрукълу, низамлы болмагъа герек.
Сатыв-алывну болмаса болмайгъан шартлары
Шолай шартлар экигине эки бар ва шолар агьамиятлы принципни белгилей – эки де ян гёнгюллю кюйде рази болмакъ.
- Таклиф (ижаб) – сатывчудан яда алывчудан геле ва биринчи болагъан иш.
- Разилик (къабул) – таклиф этилгенде алывчу къабул этмек.
Бу борч ишлерден къайры, сатыв-алыв дыгъарда бир-нече билмеге герекли ерлер де бар:
- Сатывчу ва алывчу гьакъылы токъташгъан адамлар болмакъ.
- Таклифни ва къабул этивню ачыкъ англатыву – сатыв-алыв дыгъар байланагъанда не сатылагъаны, не алынагъаны ачыкъ белгиленме герек.
- Сатылагъан зат да, алынагъан зат да бир малгъа байлавлу болма герек. Беш терекни гьакъында айтыла болгъан сонг, еттиге рази болма ярамай.
- Таклифни да, къабул этивню де арасында узакъ мезгил оьтмеге герекмей. Масала: алывчу малны есине таклиф эте, тек ол жавап бермей гете ва сонг рази бола, алывчу буса, шо гьакъда унутуп да битген. Шолай гезиклерде дыгъарны гючю ёкъ. Амма сатывчу ойлашма заман герек деген буса, о башгъа иш; шолай гезиклерде эки де ян алдын (предварительный) сёйлешив этген болалар (гьукмусуну гьакъында билдирежек болгъанлар).
- Малны къыйматлыгъы болма герек (дюгюню бир бюртюгюню айланасында сатыв-алыв юрюлмей, неге тюгюл ону къыйматлыгъы ёкъ десе ярай) ва гьалал болма да тарыкъ. Масала, эсиртеген ичкини сатмагъа ярамай.
- Сатылагъан мал есиники болмагъа тарыкъ. Ортакъ къолланагъан затланы (оьзенлер, кёллер, тавлар, денгизлер ва ш.б.) сатмагъа ярамай.
- Табии ва гьава аламатлардан гьасил болагъан ва гьалиге къолда ёкъ малны сатмагъа гери урула (масала, гележекде бишежек емишлени). Промышленный маллагъа бу къайда яйылмай.
- Сатылагъан мал нечик экени белгили болма герек. Тувардагъы нечик гёрюнегени, чагъы, башгъалыкълары белгисиз гьайванны сатмагъа ярамай.
Сатыв-алывну башгъа эдеплери
- Сатывчу малын бек багьа сатмаса яхшы, алывчугъа буса – учуз сат, деп артыкъ илинме тюшмей.
- Сатывчу малын гьатдан озуп макътап, алывчуну башын чырмама ярамай.
- Жамият учун агьамиятлы малны тюбюкъарадан сатып алып, сонг шону гьатдан оздурагъан багьадан сатма ярамай.
- Сатыв-алывну бары да малны къыйматлама болагъан хас ерде юрютме герек.
