Къумукъланы биринчи халкъ шаири
Къумукъланы биринчи халкъ шаири
Дагъыстанны халкъ шаири Абдулла Магьамматовну 155 йыллыгъына
Къумукъланы биринчи халкъ шаири дегенде, Абдулла Магьамматов бизин халкъны лап биринчи шаири болгъан демек тюгюл, озокъда, ондан алда да шиъру язагъан уллу пагьмулар, уллу сёз усталар болгъан. Умму Камал, Йырчы Къазакъ, Магьаммат-Эфенди Османов, Манай Алибеков ва хыйлы оьзге шаирлерибиз болгъан, оланы атлары халкъыбызны маданиятында алтын гьарплар булан язылгъан.
Амма биринчи «халкъ шаир» дегенде мунда башгъа маънаны англама тарыкъ. Янгы къурулуп турагъан Совет пачалыкъ бир-бир тармакъларда оьр даражагъа етишген ватандашларына абурлу атлар бере болгъан. Шоланы арасында – «халкъ шаир» деген ат да. Муна шу абурлу атны къумукъ халкъдан биринчилей Абдулла Магьамматов дейген шаирибизге берген. Ол «Дагъыстанны халкъ шаири» деген ат берилген биринчи учевден болгъан. 1934-нчю йыл осьюп гелеген совет адабият Абдулла Магьамматовну, Гьамзат Цадасаны, Сулейман Стальскийни яратывчулугъун къыйматлап, булагъа шо атны тагъа.
Оьктем болардай шулай тамаша шаирибиз болгъан, тек ону атын кёплер билмей, яратывчулугъу унутулгъан деме ярай. Шогъар ким айыплы экен? Китапларын басмадан чыгъармайгъан, асарларын школада охумайгъан, шиъруларын гёнгюнден уьйренмейген анадаш халкъыбыз тюгюлмю дагъы айыплы? Болма ярайгъан затмы? Дагъыстанны биринчи халкъ шаирлеринден бириси экевню сав Дагъыстан таный, Абдулла Магьамматовну буса, къумукълар оьзлер де билмей. Бу йыл Сулейман Стальскийни де, Абдулла Магьамматовну 155 йыллыгъы тамамлана, тек бизин шаирибизни аты олай генг чалынмай, кёп эсгерилмей (тюзю, эсгерилме де эсгерилмей). Миллетибизни тарихин, маданиятын, адабиятын абурлама сюе бусакъ, янашывну алышдырма тарыкъ болажакъ.
Халкъына юреги авруйгъанлар ёкъ тюгюл, шоланы гьаракаты булан гьали-гьалилерде Къумукъ театрда шаирибиз Абдулла Магьамматовну эсделигине багъышлангъан шатлы ахшам оьтгерилди. Бу жыйынны онгаргъанлагъа барысына да бютюн халкъыбызны атындан баракалла айтмагъа тийишли. Айрокъда, «Ёлдаш» деген анадаш газетибизни баш редактору Гебек Къонакъбиев кёп савболсун, ахшам оьтгермекни бойнуна алгъандан къайры, ол А.Магьамматовну яшавуна ва яратывчулугъуна багъышлап, видео-ролик чыгъармагъа бажаргъан.
Шо гюн Къумукъ театр жыйылгъан адамлардан толгъан эди. Кюйге къарагъанда, халкъыбыз унутулгъан шаирни атын янгыдан эсге алмагъа башлагъан, ону яратывчулугъун билмеге сюе. Кёплени шо ахшам янгы маълуматлардан байыкъдыртды. Гертиден де, ахтарывчулар ва алимлер Абдулла Магьамматов яшап гетген яшавун суратлады, асарларын эсибизге салды, шиъруларыны маънасын ачды. Бир-бир адамлар А.Магьамматовну яратывчулугъуна дурус багьа бермейгени тамаша тие. Простой тил булан язылгъан саялы, олайлар ону шиъруларын осал гёре. Амма герти пагьму гьар кимге де, не девюрде де англашылагъан кюйде языла чы! А.С.Пушкинни асарларына къараса, ону хаты оьр билими булангъыны да, сабанчыны да кепине геле, тынч англашылагъан кюйде язылгъан. Классик демек шолай боладыр.
Бизин уллу шаирибиз унутулуп къалгъаны аз йимик, бир-бир охувчулар асарларын тюз англамайгъаны да яман тие. Уьстденсув таныш болгъанлар, А.Магьамматов совет девюрню макътай, деп ону шиъруларын ушатмай. Амма сёзню устасы янгы заман, ишчи халкъгъа охумагъа, эркин яшамагъа ажайып имканлыкълар бергенине сююне, шону къабул эте. Пакъыр яшамагъанлар, ач-сув турмагъанлар о янгылыкъланы англама болмас. Муна ачылагъан шу янгы яшавну гьакъында о заман кёбюсю шаирлер яза болгъан. Абдулла Магьамматовну буса, танкъыт этип язгъан шиърулары да бар. Янгы иш башланагъанда кемчиликлер болмай къалмай ва ол шо нукъсанлыкъланы тартынмай ачыкъ эте, шолагъа юреги авруп къалам тарта.
Шаирибизни яратывчулугъу яхшы ахтарылмагъа гереги ачыкъ. Оьз заманында Абдул-Вагьап Сулейманов, Эфенди Капиев ону гьакъында ахтарывлар башлагъан эди, тек гьали де кёп зат ачыкъ этилмей тура. Масала, шаирге Йырав Абдулла деп айта болгъан, неге тюгюл ол барагъан кюйде ойлашып, ярышгъа сарын айтып, кёплени тамаша этген. Амма инкъылапдан алда яратылгъан шиърулары сакъланмагъан. 1925-нчи йылдан тутуп, «Ёлдаш» газетде Абдулла Магьамматовну шиърулары печат этилмеге башлай. Сонг бир-нече жыйым китабы да чыгъа. Охувчуларыбызгъа Йырав Абдулланы яшав ёлуну гьакъында къысгъаракъ маълумат берейик.
Ону гьакъында булай язылгъан:
«Дагъыстанны халкъ шаири Абдулла Магьамматов Яхсай юртда 1869-нчу йыл, 5-нчи апрельде тувгъан. Ата-анасы – ярлы яшайгъан сабанчылар. Улангъа 9 йыл болагъанда, ол юртдагъы школада охума башлай. Амма агьлюдеги гьал бузукъ экенге гёре, охувун къоюп, ол уьй къуллукъгъа гирише. Абдуллагъа 15 йыл битгенде, ону атасы гечине ва ол ерли байланы алдында ишлемеге башлай. Батрак болуп ол 25 йыл ишлей. Шо заманында Абдулла йырлар ва шиърулар яза. Аслу темасы – ярлыланы авур яшаву, байланы-бийлени алдында ишлейген сабанчыланы къыйын загьматы. Шо девюрде яратылгъан асарлар сакъланмагъан, тек халкъ авуз яратывчулукъгъа къошулуп яйылгъан. Инкъылапдан сонг бютюн яшав алышына ва А.Магьамматовну яратывчулугъу оьсе, айлана якъгъа етише. Энниден башлап, ол янгы имканлыкъланы юреги къабул этип яза, эсги заманлар булан тенглешдире, алгъа барывну арив гёре, шогъар чакъыра. Янгы къурулмагъа башлагъан колхозгъа да ол биринчилерден гире. Бу янгъа да ол кёп агьамият бере, янгы яшавну суратлай…»
Излеп къараса, гёресиз, шаирибизни гьакъында интернетден таба да маълумат тапмагъа бола, тек онда язылгъан бир-бир ерлер булан рази тюгюллер бар. Масала, филология илмуланы доктору, белгили къумукъ алим Забит Акавов бир-бир янгылышланы аян этген ва герти болгъан кюйню суратлай. Ол студент йылларындан берли Абдулла Магьамматовну яратывчулугъун ахтара, ону къызлары ва оьзге къардашлары булан 1960-нчы йылларда ёлугъуп, хыйлы маълумат жыйгъан. Забит Насирович токъташдыргъан кюйде, Йырав Абдулла 1869-нчу йылда тюгюл, 1859-нчу йылда тувгъан. Шолай буса, шаирибиз тувгъанлы 165 йыл бите. Шону исбатлайгъан хыйлы далиллер де бар, оланы барысын да Забит-агъай ачыкъ эте. Абдулла Магьамматов батрак болмагъанын да мекенли далиллер булан токъташдыра. Бирдагъы терс пикру – А.Магьамматов охуп-язып болмагъаны демек. Сайки, ол уллу болгъанда, янгыз 50 чагъында охума башлагъан деп айтыла. Шо да дурус болмай чыгъа. Неге десе, Яхсайда бырын заманлардан берли бай адамлар ярышгъа чыкъгъандай мадрасалар, школалар ача болгъан ва шонда юртлу бары да яш дегенлей охуп, билим ала болгъан. Абдулла Магьамматов буса, Магьаммат-Эфенди Османовланы белгили тухумуна эмчек къардаш тие болгъан, шо саялы пакъыр-мисгинлерден де болмагъан, охувдан да артда къалмагъан.
Забит Насирович адабият ахтарывда кёп иш этген адам, Абдулла Магьамматовну яратывчулукъ варислигин сакъламакъ учун да, асарларына тюз багьа берив булан да тенгсиз кюйде къумукъ маданиятгъа пайда гелтирген. Оьрде айтылгъаны йимик, Йырав Абдулланы шиърулары енгил охула, тек маънасы уллу. Масала, тынглап къарагъыз:
Яхсайны ягъасы сай,
Ичи терен денгизден.
Гёрмеге деп гелерсен,
Гетип болмассан бизден.
Мени эсиме гелеген кюйде, шу ерде «Яхсай» дегенни орнунда «Абдулла Магьамматовну яратывчулугъу» деп алса, кёп зат англашылар эди. Охума енгил гёрюнеген шиърулар, маънасына гёре бек терен ва бир керен шону «гёрмеге гелген» адам «гетип болмас» ондан. Биз шо маъналаны энни янгыдан ачагъан ва англайгъан бола турабыз…
