Къумукъ юртланы гьакъындагъы янгы китаплар
Къумукъ юртланы гьакъындагъы янгы китаплар
Таргъу – Элибизни орта багъанасы
Китап охумасакъ, уллулагъа тынгламасакъ, тарихибизни къайдан билейик? Арабызда уллулар ёкъ ва китаплар чыкъмай, деп айтма болмайбыз. Аллагьгъа ﷻ шюкюр, китап язагъанлар да бар арабызда. Муна, артда чыкъгъан асар ажайып уллу ва хыйлы маълуматлардан толгъан.
«Тронный город Тарки. 5000» деген китап гьали-гьалилерде басмадан чыкъды. Ону авторун – Багьавутдин Аджаматовну танымайгъанлар ёкъдур. Ол белсенип, арымай, эринмей къумукъ халкъны тарихини уьстюнде кёп чалышагъан адам. Масала, мен къумукълагъа багъышлангъан ва къумукъ тилде язылгъан китапланы жыйып такъчамда (полка) тизгенмен (ва, озокъда, охуйман оланы). Муна, шо китапланы яртысындан къолайын Багьавутдин Аджаматов язгъан асарлар – шонча да кёп китап язып, ол чыгъарма бажаргъан.
800-ге ювукъ бет булан чыкъгъан китапны гьазирлемек тынч иш тюгюл. Китапгъа Таргъуну тарихи лап бырын заманлардан тутуп, гьалиги яшавгъа ерли суратлана. Бу бек уллу темагъа багъышлангъан бары да маълуматланы, архив документлени бир китапны ичинде ерлешдирмеге бажарылмаса да, аслу ерлери чи оьз ерин тапгъан.
Таргъудан хыйлы белгили адамлар чыкъгъан: пачалыкъ ва жамият чалышывчулар, асгербашчылар ва къоркъмас асгерчилер, язывчулар ва шаирлер, ярыкъландырывчулар ва алимлер, муаллимлер ва докторлар, спортсменлер ва инчесаният булан доланагъанлар ва дагъы да хыйлы оьзге касбу юрютегенлер. Шоланы барысыны да гьакъында язма тюшсе, айрыча залим китап язма тарыкъ болар.
Багьавутдин Аджаматов далиллер булан гёрсетмеге болгъан кюйде, Таргъу янгыз регион арада тюгюл, халкъара сиясат яшавда да узакъ заманны боюнда ортакъчылыкъ этип гелген. Таргъу шавхаллар Москов пачалыкъ, Осман империя ва Персия булан аралыкъ юрютгени, олагъа таъсир этгени китапда суратлангъан ва бу янны хыйлы белгисиз ишлери ачыкъ этилген.
Багьавутдин Арсланалиевич оьзю айтагъан кюйде, артда язылгъан китапда эсгерилген масъалагъа гёре хыйлы иш этилген, кёп маълумат жыйылгъан, тек гележекде дагъы да шайлы иш этилмеге гереги ачыкъ. Неге десе, Таргъу тарихине байлавлу бары да иш этилген, деп айтма бажарылмай. Терен ахтарылмагъан якълар гьали де аз тюгюл. Шоланы уьстюнде ишлемеге тарыкъ.
Бу китапны басмадан чыкъмагъа кёмек этгенлени эсгермесе, дурус болмас. Таргъугъа багъышлангъан асарны чыгъармагъа болушлукъ этген, харж ва оьзге якъдан къошулуп, жагь кюйде гьаракат этгенлени бириси – таргъулу Магьаммат-Амин Магьамматов. Бу адам ата юртунда ва къалгъан къумукъ элде маданият-тарих ахтарывгъа, ата-бабаларыбыздан гелеген бырын адатларыбызны сакълавгъа, оьсюп гелегенлени ругь-къылыкъ якъдан тарбияламакъгъа, миллет аралыкъланы беклешдирмекге хыйлы иш этген. Гьаракаты саялы, халкъыбызны атындан огъар баракалла билдирсек, ери болур, деп эсиме геле.
Таргъуну ювукъдан таныма, къумукъ тюзлюкню тарихин билмеге сюегенлеге – бу арив савгъатдыр. Ичиндеги бары да маълуматлар документлер булан исбатлана, автор гьар башына (глава) бек жаваплы ва тергевлю янашгъаны гёрюнюп тура. Шекли агьвалатлар, токъташдырылмагъан ишлер хилаплыкъ тувдурмас учун, шолар китапда къаралмагъан. Шо саялы, бу китап илму-ахтарыв ёлда язылгъангъа гёре, гьар кимге де пайдалы болур, деп айтма ярай.
Эрпели юртубузгъа багъышлангъан асар
Тогъуз йылны узагъында гьазирленген сонг, бу йыл «Эрпели. От истоков до наших дней» деген китап басмадан чыкъды. Оьр даражада язылгъан бу асар адамлагъа етишгени кёп болмай, тек ону охуп чыкъгъанлар аз тюгюл.
Китапны авторлары – белгили журналист, «Дагъыстанлы къатын» деген журналны хыйлы йылланы узагъындагъы редактору, бир вакъти Буйнакск районну маданият ишлерине къарайгъан заведующийи, Россия язывчуларыны Союзуну члени Рукъуят Устарханова ва хыйлы илму макъалаланы, бир-нече китапны автору, тарихи илмуланы кандидаты Юсуп Идрисов.
Бираз алдын китапны аян этивю Рукъуят Устарханованы юбилей ахшамы булан бирче огьтгерилип, Эрпели юртда хыйлы адамны къуршап, агьамиятын тартды. Къумукъ тюзню ер-еринден гелген халкъ бирлигин гёрсетмеге болду. Элибизни юртлары алдан берли тыгъыс байлангъан. Къонакъ аралыкълар, къыз алыв-берив ва оьзге кюйде къатнав токъталмай юрюле. Масала, шат ахшамда Хасавюрт районну Къарланюртундан гелген ерли администрацияны башчысы Къарлан Акъайчиков да ортакъчылыкъ этди. Къарланюртну кюрчюсюн салгъан Къарлан дейген адам эрпелили болгъан экен. Ол XVI асруда яшагъан ва Солтан-Мутну маслакдашы (последователь) болгъан. Гёресиз, юртларыбызны байлавлугъу асрудан бою геле!
Китапны авторлары ишине тындырыкълы янашгъан ва хыйлы тармакъдан пайдаланмагъа болгъан. Мунда археология, топонимика, биология, география илмулардан къужурлу маълумат берилген.
Китапны аслу яны, озокъда, адамлар булан байлавлу. Эрпелиден хыйлы белгили адам чыкъгъан. Оланы гьакъында арив хабарлана.
Масала, XVII асруда яшагъан эрпелили Будайчи-бий аты айтылгъан адам болгъан. Ону наслулары гьалиге ерли белгили ва тухумуну атын ер этмей юрюте. Шоланы арасына Уллубиевлер, Зайналбековлар гире. Зайналбек Зайналбеков дюньягъа аты белгили спорт уста, хыйлы чемпионну гьазирлемеге болгъан тренер.
Спортну аты чыкъгъанда, Эрпели юртлу Расул Чотановну эсгермей болмай. Ол каратэ спортдан СССР-ни лап биринчи дагъыстанлы чемпиону.
Эрпелиден бусурман дюньягъа белгили кёп алимлер де чыкъгъан. Шоланы арасында – Шихаммат-къади. «Сафар ёлдаш» деген ону асарын эшитмеген ёкъдур, кёплер охума да охугъундыр.
Эрпелили Муса-шайых накъшубанди тарикъатны устазы болгъан, ол Тюркияда гёмюлген. Ону къабуруну уьстюне Рукъуят Агьматовна зиярат этип де гелген. Накъшубанди тарикъатны Алхулав-шайых дейген башгъа устазы да Эрпели юртлу болгъан.
Кавказ давда эрпелилер жагь кюйде ортакъчылыкъ этген ва Къази-Магьамматны, имам Шамилни асгеринде бу юртдан чыкъгъан хыйлы къоччакъ дав этген.
Яратывчулукъ якъдан да Эрпели пагьмулу адамлары булан танывлу. Дагъыстанны халкъ шаири Агьмат Жачаев – къумукъ адабиятны гёрмекли автору. Олай да, Агьмат Устарханов (Рукъуятны атасы) къужурлу язывчу, кёп китапны язгъан яратывчу.
Ватанына гьалал къуллукъ этип яшагъан сиясат чалышывчуланы атларын эрпелилер унутмай ва оланы къайратлы загьматындан уьлгю ала. Шоланы арасында Абдулгьамит Устарханов (Рукъуятны уллатасыны агъасы) Къарабудагъгент районну биринчи секратары болуп ишлеген. Ол шо къуллукъгъа биринчилей белгиленген адам болгъан.
Юртларыбыз булан ювукъ таныш болма сюегенлер, китап кёп охусун, деп ёрама болабыз.
