Гьайдакъ уцмийлер
Гьайдакъ уцмийлер
Къумукъланы тарихинден бир-нече маълумат
(Давамы. Башы алдагъы номерде)
Гьайдакъ бой къумукъланы тарихинде уллу роль ойнагъанны англамакъ учун къумукъланы бир диалектине «гьайдакъ диалект» деп ат тагъылгъангъа къарамагъа тюше. Гьайдакъны тюзлюк бойлары бырын заманларда Гуннланы пачалыгъына (VI-VII асруларда) гире болгъан. Бу якъланы аслу халкъы тюрк тамурдан гелегенни гьакъында буса Н.Я.Мерперт ва С.Т.Еремян кёп язгъан. А.В.Гадло дейген этнограф ташдырып айтагъан кюйде, Тамерлан елевчюню вакътисинде Гьайдакъ бирлешген тюрк къавумлардан (шону ичинде дербентли къыпчакълар да) ва дарги тилге ювукъ тавлулардан ясалгъан болгъан. Тарихчи Яков Маркович айтагъан кюйде, 1726-нчи йыл уцмий асгерине 16 мингге ювукъ адам жыймагъа бола болгъан: «оьзюню эки минг, татарланы (къумукъланы) сегиз минг ва тавлуланы алты минг адамы». Шо санавлардан англашылагъан кюйде, уцмийни асгеринде аслу ян къумукълар болгъан.
Гьайдакъны сиясат-социальный башы къумукълар булан байланагъаны гьакъында азында XVI-XVII асрулардан бери багъып кагъызда язылып сакълангъан. Дипломат аралыкъларда юрюлген документлерде эсгерилеген кюйде, Рустем-хан уцмийни элчилери оьз ватанын «кумыцкие земли» деп эсгере. Бугъар тамаша болма да тюшмей, неге десе уцмийлер турагъан ерлер къыбла къумукъланы юртлары Мажалис ва Башлы болгъан. С.М.Тиханов башчылыкъ этеген орус элчилер Персиягъа гелгенде, шахны столуну артында «усминский кинязляны» гёргенни гьакъында яза. Шо гьакъда булай язылып сакълангъан: «…да кумык-усминские князья и мурзы, которые пришли с кумыцким князем, з Гиреем».
Ондан къайры, шах Аббас да олагъа багъып сёйлейгенде «кумыцкие люди» деп айтгъаны да эсгериле. Михаил Романовгъа къуллукъ этежекге Къуръан булан 1634-нчю йылны 7-нчи декабринде сёз берген Рустем-хан уцмий оьзюню табилигиндеги адамланы арасында «служилые кумычане» деп эсгере.
«Уцмий Амир-Гьамза» деген макъаласында дагъыстан тарихчи алим Сапиулла Багьавутдинов булай эсгере: «XVIII асруну экинчи яртысында гьайдакъ уцмийлени лап жагь сиясат ёлбашчысы, демек къыбла къумукъланы пачасы, уцмий Амир-Гьамза (1751–1788-нчи йылларда башчылыкъ этген) болгъан. Ол айтылгъан Уллу Агьматхан уцмийни яшыны яшы. Гюнтувуш Кавказда уллу абуру булангъы Амир-Гьамза гьайдакъ уцмийлени ахырынчы уллу ёлбашчысы деп санала. Амир-Гьамза биринчилей 1751-нчи йылда эсгериле. О заман тюрк солтан ажайып савгъатлар да берип, дербент хан, къумукъ шавхал Хасболат, куби хан Гьусейн ва уцмий Амир-Гьамза оьзюню пачалыгъына гирмек учун не шартлар салагъанны билмеге сюйген болгъан».
Амир-Гьамза башычлыкъ этеген девюрде тыш пачалыкълар булангъы Гьайдакъны аралыгъы уллу даражалагъа етише. Амир-Гьамза Дагъыстанда болуп турагъан сиясат яшавгъа жагь кюйде къошулагъанындан къайры, ондан арекде болагъан ишлерде де ортакъчылыкъ этген. Ону дав походлары Ардебил (Ирандагъы шагьар) ва Гянджагъа етише болгъан ва Гилянгъа да, Къарабахгъа да таъсир этген. Белгили тарихчи Р.М.Магьамматовну сёзлерине гёре, «Амир-Гьамзаны 36 йылны узагъындагъы гьакимлиги уцмий бийлик айлана якъгъа таъсир этегени лап оьр даражагъа гётериле ва янгыз Дагъыстан ишлерде тюгюл, Дагъыстандан тышда да». Оьзюню дав-сиясат агьамиятлыгъына гёре Дагъыстанда уцмий Амир-Гьамза шавхалдан сонг экинчи ерде болгъан.
Гьайдакъ уцмийлени тухумунда Амир-Гьамзадан артда къалмай, ону къызардашы Тоту-Бийке де ажайып тамаша адам болгъан. 1778-нчи йыл ол Дербентде оьлгенде, шагьарны темиркъазыкъ боюндагъы къабурларда, Къыркълар деген ерни къырыйында Тоту-Бийкени гьюрметине мемориальный къайдада этилген айрыча уллу къабур ишлене. Шо къабурну ону уланы Агьмат-хан тиздирген.
Тоту-Бийке Фет-Али-ханны къатыны болгъан. Фет-Али-хан Куба, Дербент ва Ях (Баку) ханлыкъланы башында тургъан ва Кавказда лап гючлю ханланы бириси болгъан. 1774-нчю йыл Амир-Гьамза Дербентни къолгъа алмагъа токъташа. Къоччакъ пача Тоту-Бийке шагьарын уланкъардашындан аман сакъламакъ учун огъар къатты кюйде къаршы тура. Тарихи маълуматлагъа гёре, бу ажайып тиштайпа къаланы бюдюремей оьзю якълай болгъан.
Россиялы ахтарывчу Е.И.Козубский шо агьвалатны гьакъында булай яза: «Фет-Али-ханны къоркъувну билмейген къатыны Тоту-Бийке эргиши йимик къоччакъ кюйде уланкъардашындан шагьарны якълай; арслан-къапландай къаланы уьстюнде туруп, оьзю бары да ишлени башын тута, топ булан елевчюлеге къаршы дав эте». И.Н.Березин язгъан кюйде, «къоркъувну билмейген Тоту-Бийке – къагьруман къатын, ол эри учун Дербентни сакълама болду».
Халкъ авуз яратывчулукъ сакълагъаны йимик, къолгъа гелмеге таклиф этилгенде, ол къаланы тамына минип, Амир-Гьамзагъа булай жавап берген болгъан:
Итти къылыч къолумда, Оьзден къылыкъ къанымда, Къайтмас алгъан ёлундан, Тувгъан элим Башлыда.
Башгъа айтывгъа гёре, булай хабарлана: «Асгербашчылар оьзлени пача къатыны булан Жума межитде намаз къылагъан вакътиден пайдаланып, душман чапгъын этип, шагьаргъа гирмеге болду. Шо гьакъда Тоту-Бийкеге билдиргенде, ол намаз къылывун бёлмей. Намаз къылып битгендокъ, ол нёкерлери булан межитден чыгъып тувра дав этмеге башлай, душман буса межитни абзарына гирип, уьстюнлюкню белгилемеге гьазир болгъан. Къалын басгъынны гёрюп, нёкерлер адап къала. Амма Тоту-Бийке нёкерини хынжалын чыгъартып алып, душманны башында тургъан гишиге гючлю кюйде уруп оьлтюре ону. Шо мюгьлетде чапгъын этегенлени арасында пелекет тува, Тоту-Бийке буса, шондан пайдаланып, оланы къуваламагъа бажара».
***
Гьайдакъ уцмийлик Дагъыстанны тарихинде белгили ер тута болгъан. Бу якълардагъы хыйлы агьамиятлы тарихи ишлерде бийлик жагь кюйде ортакъчылыкъ этген. Гьайдакъ уцмийлик кёп тюрлю миллетлени къуршагъан болгъан, мунда бир къардаш агьлюдей къумукълар, даргилер, азербайжанлылар, теркемейлилер, жугьутлар ва оьзге халкълар яшагъан. Булар даим татувлу ва гелишли яшап гелген, яхшылыкъгъа-яманлыкъгъа ортакъчылыкъ этген, халкъланы бирче яшамагъа болагъанлыкъны арив уьлгюсю де дюр.
