Буйнакск – Дагъыстанны биринчи тахшагьары
Буйнакск (бырынгъы аты Темир-Хан-Шура) – Дагъыстандагъы шагьар, Буйнакск районну центры. Бырын заманларда мунда Таргъу шавхалны юрту болгъан. Сонггъа таба юрт шагьаргъа айлангъан.
Айтывгъа гёре, шагьарны амалгъа геливю елевчю Тамерлан булан байлана. 1396-нчы йылда ону асгери бу ердеги оьзенни ягъасында ерлешген болгъан ва ерли халкъ шогъар Темир-Хан-Шура (къумукъча, «шере» – оьзен демек) деп ат такъгъан. Бу оьзенни 1854-нчю йыл къурутгъан. Ахтарывчулар гьисап этеген кюйде, шолайлыкъ булан, асгер тургъан ерде оьрде эсгерилген аты булангъы авул къурула. О инг башлап Таргъу шавхаллыкъгъа, сонг Баммат бийликге гире.
Амма, бу ерлер шо вакътилерден хыйлы алда адам яшайгъан якъ болгъаны белгили. Археолог ахатарывчулар бу бойда бырын адамланы къабурларын, тёбелерин (курган) тапгъан ва шоланы уьстюнде ишлеген. Шолайлыкъ булан, мунда скиф-тюрк, гунн-хазар къавумланы гьызы ачыкъ этилген. Бир-бир алимлер гьисап этеген кюйде, Темир-Хан-Шура деген шагьарны атын Аксакъ Темир булан тюгюл, бырын тюрклени худайы «Тенгири» булан байлама ярай. Оланы эсине гелегени йимик, ал заманларда бу ерге «Тенгири-Хан-Шура» деп айтылмакъ бар.
Амма белгили дагъыстан тарихчи Абдулнасыр Къадыров ойлашагъан кюйде, Темир-Хан-Шура деген шагьар тувмакълыкъ башгъа себепге кюрчюленген. Шогъар гёре, бу якъларда Темирхан ва Шура деген эки юрт болгъан. «Темирхан» деген юртну аты Таргъу шавхалны оьздени Темирхандан баш ала. Ол шавхаллыкъда почта байлавлукъ къурумлу ишлевге жаваплы адам болгъан. Къырыйындагъы «Шура» деген юртну аты буса сув, агъым, кёл деген маънадан баш ала.
1831-ни йыл Шураны халкъы имам Къази-Магьамматны янын тутгъан шавхаллы баш гётеривге къошула. Шо йылны июль айында мундагъылар орус асгерге къаршы дав этген. Натижада, баш гётергенлени къоркъутмакъ учун, Шура деген юртну яллатып буза.
Тозулгъан Шурагъа Темирхан юртдагъылар гёчгенде бу ерге Темир-Хан-Шура деп айтылагъан бола. Шолайлыкъ булан орус пача асгер къала къуруп, ону беклешдире. Бу къаланы кюрчюсю 1832-нчи йыл салына. Эки йылдан сонг бу беклик генглеше ва Темиркъазыкъ Дагъыстандагъы асгер башчылар турагъан ерге айлана. Оьсе туруп, бираздан бу къала Темир-Хан-Шура деген шагьар ва Дагъыстан областны асгер-административ центры бола. 1841-нчи йылны март айында Темир-Хан-Шурада асгер башчы деген къуллукъ белгилене. Ону янында языв ишлени юрютеген писир ва ерли халкъланы тилин билеген таржумачы чалыша.
1842-нчи йыл мунда почта къуллукъ ачыла. 1851-нчи йылда мундагъы къалада яшайгъан граждан халкъны санаву бир мингден арта.
1866-нчы йыл бекликге шагьар деген статус бериле. Темир-Хан-Шурада бара-бара промышленност тармакъ оьсмеге башлай. 1866-нчы йылда шагьарда ишлейген тогъуз завод болгъан. Оларда сапун, керпич, киреч чыгъарта, тери ишлете, гьаракъы-чагъыр этегенлери де болгъан. Шагьарны орта бойларындагъы орамларда нап булан янагъан 40 багъана фонар ярыкъ бере.
Шо вакътилерде шагьарны Порт-Петровск булан шоссе ёл булан байламагъа токъташа. 1864-нчю йыл башлангъан къурув ишлер беш йылны узагъында юрюле ва Темир-Хан-Шурадан денгиз бойгъа элтеген ёл ачыла. 1868-нчи йылны 8-нчи февралындан тутуп Темир-Хан-Шура телеграфдан таба Тифлис булан байланмагъа бола, онда орус пачаны Кавказдагъы наместниги яшай болгъан.
1919-нчу йылны ноябрь айындан 1920-нчы йылны май айы болгъанча Темир-Хан-Шурада Темиркъазыкъ Тав Республиканы гьукуматы ерлешген ер болгъан. 1922-нчи йыл шагьаргъа совет гьакимлик учун жанын къурбан этген, Дагъыстандагъы белгили инкъылапчы Уллубий Буйнакскийни аты тагъыла.
Инкъылапдан алда Темир-Хан-Шурада белгили хыйлы адам болгъан. Оланы арасында уллу орус шаир М.Ю.Лермонтов, декабрист-язывчу А.А.Бестужев-Марлинский, сурат этеген И.К.Айвазовский, хирург Н.И.Пирогов, француз язывчу Александр Дюма ва дагъы да кёплер болгъан.
XIX асруну ахырында ва XX асруну башында шагьарны оьсювюне уллу къошум этгенлени арасында Хизри Гьажиевни атын эсгермеге ери болур. Ол 1868-нчи йыл Солтанянгыюртда тувгъан. Ону бир-нече консерво заводу, шагьарны ичинде сав авул чакъы хыйлы бинасы болгъан. 1901-нчи йыл ол шагьарда телефон тартмагъа ихтияр ала ва шолайлыкъ булан Дагъыстанда биринчилей телефон байлавлукъ къура. Хизри Гьажиев оьз харжына Темиркъазыкъ Кавказда лап гёзел саналагъан «Модерн» деген театр тизе. Олай да, бу чомарт адам шагьардагъы тиштайпалар учунгъу гимназиягъа кёп кёмек эте, 1914-нчю йылдан башлап ерли реальный училищени гьайын эте. 1916-нчы йылдан башлап ол шагьар старостаны къуллугъун кютген.
Шагьарны гёрмекли ерлери
Буйнакск шагьарда ва Буйнакск районда он сегиз санаторий ва ял алагъан уьй ишлей. «Даим эсделик» деген аты булангъы ва Юсуп Акаевни атындагъы тарихи-краевед музейлер бар. Бина къурулушну гёрмекли эсделиги гьисапда педагогика колледжни бинасы да къаравун тарта. Мунда бырын заманларда генерал губернаторну ва Роман Багратионну уью болгъан. Шагьарда айтылгъан къагьруман Уллубий Буйнакскийге, Совет Союзну Игитлери Юсуп Акаевге, Магьаммат Гьажиевге ва Анатолий Хуторянскийге эсделиклер салынгъан. Террорчулукъ ишде оьлгенлеге де багъышлап шагьарлылар эсделик этген. Шагьардагъы жума межит ва ягьудилени килисасы гёз сююнердей къужурлу ишленген биналар.
