Къумукълар къургъан татар юрт
Къумукълар къургъан татар юрт
Ал заманларда Дагъыстанны Татарстан булан ювукъ аралыкълары болгъанны кёплер эшитгендир, шолайлыкъны илму ахтарывлар да исбат эте. Амма шо не аралыкълар болгъаны, кимлер шону юрютгени гьакъында хыйлы маълумат арагъа чыкъмай тура ва шо саялы бизин якълылар тарихде болгъан бу ишлени мекенли билмей деп айтма ярай. Къардаш эки республиканы ювукъ этген бир агьлюню эсгермеге сюебиз. Оланы бизден эсе, Татарстанда яхшы таный деп айтсакъ ялгъан болмас.
Масала, Татарстандагъы Агрыз райондагъы Татар Шаршада деген юрт бар ону ва оруслар къургъан деп санала. Амма ерли халкъ токъташдырагъан кюйде, юртун дагъыстанлы адам Шейх-Али (Шейхалиев) Али Давлетович къургъан. Ол Эндирей юртда пристав Давлет-мурза Шейх-Алини («Къумукъланы гьакъында къумукъну хабары» деген белгили асарны автору) агьлюсюнде тувгъан, къумукъ оьзден, генерал-майор чиндеги белгили жамият чалышывчу болгъан. Аслу гьалда ол Санкт-Петербургда яшагъан, онда чалышгъан, етим къалгъан бусурман яшланы гьайын этеген фонд къургъан, олагъа школа ачгъан. Али Давлетович, оьзге бусурман гьаракатчылар булан Санкт-Петербургда межит къурувну башында болгъан. Ол «Нур» деген бусурман газет чыгъаргъан, машгьур татар жамият чалышывчулар бирче ярыкъландырыв ишде гьаракат этген. Ону атын Къазанда, Оренбургда яхшы таный болгъан. 1914-нчю йыл Шейх-Али Татарстанда язда ял алмакъ учун оьзюне уллу уьй къура, шонда огъар къонакълай хыйлы белгили адамлар геле болгъан. Къатыны Умму-Гулсум (Тевкелова) булан ол 1891-нчи йыл Татар Шаршада юртда бек арив межит къура. Бу агьлюде уьч авлет тува: Жангир – атасыны ёлун танглап, асгер касбуну сайлай; Аскар – инженер бола, ол 1925-нчи йыл дюньяда биринчилей арап гьарплар булангъы печат этеген машинка чыгъарта (ону гьакъында бизин газетде де язылып макъала чакъгъан эди); къызы Марьям.
Татар Шаршада деген юртда ажайып дагъыстанлыгъа, къумукъ оьзден Шейх-Алиге багъышлангъан музей къурулгъан. Ону ёлбашчысы Зулфия Нафикова касбусуна берилген адам, кёп сююп музейни ишин юрюте. Шейх-Алини яшавун ахтармакъ учун гьаракат эте, гьатта гетген йыл ону ата юрту Эндирейге де гелип гетди. О заман Зулфия Накиповна оьзюн къаршылагъан дагъыстанлылагъа, эндирейлилеге баракалла билдирди, ишинде кёмек этген язывчу Багьавутдин Гьажаматовну айрыча эсгерди. З.Нафикова бу тухумну башгъа вариси – Аскар Шейхгалини (Шихалиев) яшав ёлун да ахтара, инженер гьисапда ол этген гьаракатны аян этмеге къаст къыла.
