Абдурагьман Къапланов – дёргелили къагьруман
Абдурагьман Къапланов – дёргелили къагьруман Абдурагьман Къапланов – дёргелили къагьруман
Къумукъланы айтылгъан юрту Дёргили бай тарихи, загьматгъа берилген ва къоччакъ халкъы булан сав Дагъыстангъа танывлу. Мундан душмангъа къаршы турмагъа бажарагъан ва терен илмусу булангъы алимлер кёп чыкъгъан. Кавказ давну вакътисинде хыйлы дёргелили уланлар елевчюлеге къаршы туруп, имам Шамилни асгеринде дав этген. Оланы игитлиги ва къоччакълыгъы гьакъда халкъ арада айтылып сакълангъан. Шоланы бирлери гьатта имам Шамилни оьзюн якълап къуллукъ этген.
Бырын заманлардан берли бу юрт динге берилгенлиги булан белгили. Бусурман ругьанилер не заманда да бу топуракъда сыйланып гелген. Алимлени арасында эсгерилеген лап биринчилерден XVI асруда яшагъан Шарип-шайых болгъан. Дёргелиде ону зияраты бар. Юртда оьзге шайыхланы зияратлары да бар: Исмайылны, Гьажи-Алини, Сайит-гьажини, Магьаммат-Зайирни, Гьасанны. Дёргелиден чыкъгъан алимлер де кёп болгъан, оланы арасында – Сагьадулла-къади, Салимхан, Къакъа-Магьаммат-къади, Назир Валиюллаев, Абуюсуп-къади, Арсанали-къади, Абдулгьамит-къади, Дёргелили Назир. «Нузхат ал-азхан фи таражим улама Дагъистан» деген асарында Дёргелили Назир Дагъыстан алимлени гьакъында уллу китап язгъан. Гьалиги девюрню алимлерини гьакъында айтагъанда, Ильяс-гьажи Ильясовну, Мугьажир-гьажи Акаевни, Пата-Магьамматны, Магьаммат-Расулну атларын эсгерме ярай.
Макъалабызны игити – Дёргели юртлу Абдурагьман Къапланов – оьз заманында жагь гьаракаты, ярыкъландырыв иши ва динге юреги авруйгъаны булан бизин якъларда Ислам дин оьсювге хыйлы иш этген адамланы бириси. Амма бу ажайып чалышывчуну гьакъында гьалиге ерли герек чакъы ахтарыв иш этилмеген ва тийишли къыймат берилмеген деп айтма ярай. Жамият ва дин чалышывчу Абдурагьман Къапланов оьз девюрюню лап белгили гьаракатчылар булан тыгъыс байлавлукъ юрютген. Шоланы арасында Абусупьян Акаев ва Акъушалы Али-гьажи шайых болгъан.
Кёплер гьисап этеген кюйде, Акъушалы Али-гьажи шайых XX асруну башындагъы Дагъыстан тарихини – инкъылып ва граждан давну вакътисинде – лап гёрмекли чалышывчулардан болгъан. Тав Гьукуматны заманында Акъушалы Али-гьажи шайых Темиркъазыкъ Кавказда шейх-уль-ислам деп сайлангъан болгъан.
Хыйлы оьзге алимлер йимик, Акъушалы Али-гьажи шайых да кёп керенлер Абдурагьман Къаплановну уьюнде къонакълай болгъан. Ислам динни ёлун къатты тутгъан ва бусурман билим берив учун гёрмекли пайда гелтирегени саялы, Акъушалы Али-гьажи шайых дёргелили Абдурагьман Къаплановну гьаракатына оьр багьа бере болгъан.
Хабарланагъан кюйде, бир гезик пелен мажлисни вакътисинде Акъушалы Али-гьажи шайых жыйылгъанлагъа:
– Женнет агьлюню гёрмеге сюемисиз? – деп сорагъан болгъан.
Халкъ:
– Озокъда, сюебиз, – деп жаваплангъан.
О заман Акъушалы Али-гьажи шайых дёргелили Абдурагьман Къаплановну гёрсетип:
– Муна шо адам, – деген.
Сав Дагъыстангъа аты айтылгъан булай уллу алимни, абурлу шайыхны сёзлери негьакъ болмагъан ва булай къыймат алмакъ учун, инсан гертиден де ишлери ва хасияты булан оьзгелерден къалышма тарыкъ.
Дёргели юртну бир тамазасы айтгъан хабарны гелтирмек агьамиятлы болур деп эсиме геле.
Узакъ къалмай Абдурагьмангъа авлет туважакъны билгенде, къурдашы Акъушалы Али-гьажи шайых огъар:
– Гьей ювугъум Абдурагьман, бираздан юрегингни шат этежек, насип гелтирежек агьвалат болажакъ сагъа. Хыйлы заман бозарып тургъан яш туважакъ. Тухумунгну узатажакъ улан туважакъ сагъа. Шону булан байлавлу мени бир тилевюм бар. Шогъар ат тагъагъанда, Пайхаммарыбызны ﷺ лап ювукъ адамы Сайитни атын бер шогъар.
Кёп заман да гетмей, Абдурагьмангъа гертиден де улан тува ва ол, Акъушалы Али-гьажи шайыхны тилевюне гёре, авлетине Сайит деген ат бере. Яш тувгъан себеп болуп, Абдурагьман уллу мавлет охута ва сав юртну жамиятын чакъыра.
Абдурагьман бийик къаркъаралы, исбайы адам болгъан. Ол тувмадан ажайып гючлю болгъан. Мал якъдан да мадарлы болгъан: ону хыйлы топурагъы, тувары ва къойлары болгъан. Эркин кюйде бар-барлыгъы бола туруп, ол къол загьматгъа оьктемлик этмей болгъан. Ону еслигинде меч (кузница) де болгъан. Гьар-тюрлю иш этмеге ону тамаша пагьмусу болгъан. Хасият якъдан сабур, юваш къылыкълы болгъан. Амма шону булан бирче ишге бакъса, къайпанмайгъан, бюдюремейген, осаллыкъ этмейген, къылыкълы инсан болгъан. Алдатмайгъан ва адилли хасияты бар саялы, Абурагьманнны халкъ арада абуру-сыйы болгъан.
Абдурагьман Къапланов чомарт адам болгъан. Ол амалсыз яшайгъанлагъа, етимлеге ва тул къалгъан къатынлагъа кёп кёмек этген адам. Яшлагъа дарс берегенлени, Къуръан охума уьйретегенлени гьайын этип, Абдурагьман болагъан кёмегин этген. Оьзю де даим охувну, билим алывну ёлунда болгъан. Юртлулары огъар Арслан-къаплан Абдурагьман деп айта болгъан. Янгыз ажайып гючю саялы тюгюл, къоччакъ ва къагьруман хасияты саялы.
Дёргели юртлу Арслан-къаплан
Дёргели юртда тувгъан,
Арнавутдай нарт улан.
Оьзден къылыгъы булан,
Иманлы, динли болгъан.
Таянып бир Аллагьгъа ﷻ,
Узакъ оьмюр яшагъан.
Аллагьны ﷻ аты булан,
Гьар абатын алгъан.
Болгъан ону байлыгъы,
Ислам динни ярыгъы.
Гьакъ ёлланы ачагъан,
Къолунда сыйлы Къуръан.
Къоркъув билмейген батыр,
Тарихде къалар аты.
Абулав-Абдурагьман,
Алим, уста, къагьруман.
Алимлени къурдашы,
Имамланы сырдашы.
Чомарт болгъан къоллары,
Булакъ сувдай ойлары.
Хасияты тувмадан,
Юрек толгъан рагьмудан.
Инсангъа илиякълы,
Асилли, саламатлы.
Боранлы сувукъ еллер,
От ялындай девюрлер.
Ватаныма динсизлер,
Питне, балагь гелтире.
Такъсырланды нечелер,
Гюнагьсызлар гечелер.
Байлар, бийлер, динчилер,
Элде мендей эренлер.
Аллагь ﷻ сынай халкъланы,
Тергеп къарай гьалларын.
Муъминни амаллары,
Женнетни ачгъычлары.
(Багьавутдин Аджаматов)
