Маданият хазнабызны байыкъдырагъан пагьму

Не заманда да къумукъланы маданияты оьр даражада болгъан, макъталып гелген. Макътанып айтагъанда йимик болма да ярай, тек, гертиден де, авуз яратывчулукъ, сарын-йырлар, эпос, макъам согъув, адам къылыкъ, инсан оьзюн тутагъан кюй, кодекс, башгъача айтгъанда оьзденлик – булар барысы да асрулар бою Къумукътюзню танывлу айрыча белгилери.

Шондан таба къонакъны сыйлав, инсан оьзюню менлигин сакълама бажарыву, жамиятдагъы илиякълыкъ, асил хасиятлар баш ала. Хали тюрлю ренклерден согъулуп, бир арив сурат болуп гёрюнегенде йимик, халкъны багьасы, «сураты» да шолай бир-бир оьзтерече къылыкълардан, келпетлерден ясалгъан.

Айрыча адамлар, пагьмулар миллет келпетибизни дагъыдан бек ачыкъ, ярыкъ этмеге бажара, олар – халкъны оьктемлиги. Къайсы тармакъда болса да, уьстюнлюкге етмеге бажаргъан къумукъ адам анадаш халкъыны абурун артдыргъан бола. Гьакъ кюйде, элибизни пагьмулары кемимей, оьсюп гелеген наслулардан янгылары чыгъа. Сонг да, Къумукътюз ажайып ер, неге десе къонакъны бек сыйлап бола, оьзгелени исиндирме, ювукъ этме бажара. Биз асил янашагъанда йимик, къайтарыш гьисапда бизге де яхшылыкъ гёрсете. Ойлашып къарагъыз, башгъа миллетлени нече-нече вакиллери къумукъ маданиятгъа къошум этген, атын тарихибизге къошгъан. Янгыз бир Къумукъ театрны алсакъ, онда орус, къазикъумукъ, авар, дарги, мычыгъыш ва оьзге миллетлени вакиллери жаны-къаны булан сагьнада ойнап, къаравчуланы разилигин алгъан. Мени эсиме гелеген кюйде, бу якъны ахтарып къараса, хыйлы къужурлу маълумат билме болар эдик.

Гьалиги яшавну алайыкъ. Латип Шаиповну атын билмейген, тавушун эшитмеген бир къумукъ ва бир дагъыстанлы ёкъдур. Дагъыстанны халкъ артисти, Эндирейдеги халкъ театрну къурувчусу ва чебер ёлбашчысы, Къумукъ театрны артисти, белгили йырав, тюрлю-тюрлю конкурсланы ва фестивалланы ортакъчысы ва лауреаты… Бу адамны гьакъында хыйлы сёз айтмагъа бола. Ол къумукъ маданиятны, инчесаниятны инг гёрмекли ва лап пагьмулуларыны бириси.

Латип Умарпашаевич дагъы бир зат да этмейли, Солтан-Мутгъа багъышлангъан янгыз шо бир йырны йырлап къойгъан эди буса, ону атын къумукъ маданиятгъа алтын варакъ булан язма таманлыкъ этер эди. Бу нечик де йыр тюгюл, къумукъланы гьислерин уятагъан, тарихибиз, игитлерибиз булан оьктем этеген уллу сарын. Шону гимн деп алма ярай. Не заманда да оьсюп гелеген наслуну патриот ёлда тарбиялама герек, шо мурат учун маданият ва инчесаният оьз къошумун этмеге герек ва этме де эте. Латип Шаипов ягъада къалмай, жагь кюйде къошулуп, жаны-къаны булан гьаракат этип, къатты тавушун тартынмай чыгъара, гьюнери яхшылыкъгъа чакъыра.

Муна бизге оьрде айтылгъан сёзлеге бирдагъы далил. Къумукътюз оьзюне тартма бола, исинген инсан буса, гьакъ юрекден къошулгъан бу янгы ватанына бериле, огъар къуллукъ эте, оьр гётерме касткъыла. Гьалиги девюрню юрекге татли тиеген арив мисалы. Мычыгъышлы улан къумукъгъа синген, ону агьын, дертин биле. Халкъыбыз булан бирче яхшылыгъына сююне, къыйынлыгъына талчыгъа.

Латип Шаиповгъа къумукъ тюгюл деп айтмагъа биревню тили айланма герекмей деп эсиме геле. Ол оьзюн эки къардаш халкъны вакилидей гёре ва къумукъну мычыгъышдан айырмай. Мундан артыкъ къумукъ болма боламы?! Тотурбийкъалада къумукъланы арасында яшайгъан, ожагъында тап-таза къумукъча сёйлейген, къумукъланы сюеген, сыйлайгъан, халкъыбызны абурун гётерме къарайгъан гьаракатчы уландан башгъа къумукълардан бир къалышагъан ери ёкъ. Артыкъ абуру, пагьмусу болса тюгюл.

Бу йыл Латип-агъайыбызгъа 70 йыл бите. Ону бу шат юбилейи булан бары да къумукъланы атындан къутлама сюемен, огъар къатты савлукъ булан, узакъ оьмюр, арабызда хыйлы йыллар болмакъны ёрайман. Ону иржайывлу бетин, ачыкъ юзюн гёрмеге, тавушун эшитмеге, пагьмусундан къуванмагъа, насигьатлы сёзлерине тынглама юрек бек сюе.

Булай алгъанда, мени эсиме гелеген кюйде, къумукълар Латип Шаиповну герти даражасын толу кюйде англап битмей тура, огъар тийишли гьюрмет этилмейгени де ачыкъ. Ондан да бетери, бир-бир намартлар, халкъ аздырагъанлар Латип-агъайгъа сайки къумукъ тюгюл деп айтма да уялмай. Шолай айтагъанлар къумукъ халкъ учун ол этегенден бир къырыйын сама да этмеген. Шолай осалланы сёзлери таза юрекли къалгъанлар учун бек яман тие. Яхшы чы Латип-агъай оьзюне яманлыкъ этген бир-бир бизин къавумдашларыбыз саялы умуми халкъыбыздн гёнгю чыкъмайгъаны. Ону къылыгъы, тарбиясы яхшыны ямандан айырмагъа кёмек эте.

Шатлыкъ булан къутлайгъанда, яман ишлер эсге алынмай, юбилярны гёнгюн бузмай. Буса да, пагьмулу адамыбызны гьакъында бираз къолай билегенге гёре, ери гелгенде, айыплы сёзлер де айтма тюшдю. Латип-агъайгъа бузулмагъан, похланмагъан герти къумукълар ону сюегенин, абурлайгъанын айтып белгилей. Латип Умарпашаевич пагьмулу яратывчулугъу булан къумукъланы маданиятын энниден сонг да толумлашдыражакъ ва инчесаният хазнабызны байыкъдыражакъ деп умут этебиз.

ЛАТИП ШАИПОВНУ

70 йыллыгъына

Ругьландырта йырларынг,

Юхудан уяндырта.

Оьзден намус-къылыгъынг,

Тюз ойланы тувдурта.

Мычыгъышлы къардашым,

Сакъласын сени Аллагь ﷻ.

Гьакъ юрекден, сырдашым,

Къумукъдан баракалла.

Унутулмас этгенинг,

Гьакъ иш оьрлюк алажакъ.

Сени итти сёзлеринг,

Даим эсде къалажакъ.

Ягьын тас этген языкъ.

Алтындан, малдан артыкъ:

«Зор багьалы байлыгъынг,

Абурлу, сыйлы атынг».

Б.Гь.