Къумукъ тюзлюкню тарихи бай
Къумукъ тюзлюкню тарихи бай
Туризм тармакъда ишлейгеним кёп болмаса да, Дагъыстанны хыйлы ерлеринде болгъанман. Гертиден де, бизин табиатыбыз, адамларыбыз, къонакъгъа гьюрмет этегеник, гьатта ашларыбыз да гелгенлени тамаша къалдыра, кепине геле. Йылдан-йыл туристлер бизге кёп гелеген болгъан, яман болгъан буса, гелмес эди.
Анадаш халкъымны бек сюеген саялы, Дагъыстангъа гелеген къонакълагъа къумукъланы тарихинден хабарлайман, белгили адамларыбызны эсгеремен. Бизге оьктем болмакъ учун кёп зат бар. Масала, гьали-гьалилерде 9-нчу майда уьлкебиздеги лап уллу байрамланы бириси – Уьстюнлюкню Гюню болду. Уллу ватан давну битдирип, душманны къаласына Уьстюнлюкню байрагъын къакъгъан Игитибиз Абдулгьаким Исмайыловну гьакъында билегенимни айтаман. Ону гьакъында эшитгенде, кёплер тамаша бола, неге десе суратын сав дюнья гёрсе де, атын билмей болгъан.
Тарихде къалагъан шолай агьвалатлар асрулар бою кёп болгъан. Къумукъ тюз кёпню гёрген, елевчюлеге къаршы тургъан, къоччакъ уланлары ватаны учун жанын берген. Загьматчы халкъыбыз авлакъ ишлер, бав оьсдюрюв, гьайванчылыкъ ва оьзге якъдан гьалал ишлеп, бу якъдан да уллу даражалагъа етишмеге болгъан. Къайратлы загьматы булан халкъыбыз оьмюр бою айтылып гелген.
Муна шулай бай тарихибиз, гёрмекли адамларыбыз бар тура, айлана якъгъа къумукъланы аты юрек сюеген кюйде генг яйылмагъан, деп эсиме геле. Шону тюзлемек мурат булан, оьзюмден гелегенни этмеге къаст къыламан. Масала, мен ва мени йимик туризм тармакъда ишлейген патриотлар Къумукъ элни гьакъында айтмагъа, аян этмеге болабыз. Туристлени Къумукъ тюз булан таныш этмек учун, бир-нече маршрут гьазирлемеге тарыкъ.
Шо муратлар булан биз – бир-нече ёлдашлар Хасавюрт бойгъа къонакълай чыкъдыкъ. Бырынгъы Эндирейни гёзел табиаты, тарихи тамаша къалдырды. Ерли халкъ бизин къаршылагъан кюй буса, хошубузгъа гелди, юреклерибизни рази этди. Алма-салма ер тапмай, деп айта шолай гезиклерде. Бизге Маданият къаласы (Дом культуры), халкъ театр, музей, китапхана (библиотека) гёрсетилди, эндирейли пагьмулар къумукъ сарынлар йырлады, хомуз чертди. Солтан-Мут Эндирей булан байлангъаны юртну гьар абатында дегенлей гьис этиле. Кавказ давну уллу игитлени бириси – эндирейли Ташав-гьажи яшагъан уьйню гёрдюк. Уьйню арив этип онгаргъан ва юртлулар бу ерге айрыча абур этегени гёрюнюп тура. Краевед тамаша экспонатлар гёрсетди, Эндирейни топурагъында табылгъан темир акъчаланы гёрсетди (Парфян пачалыгъында къоллангъан акъча: о бола бизин девюрден алдагъы вакъти). Эндирейни далапчылары оьзлерде туризм тармакъны оьсдюрмеге сюегенин билдирди. Олагъа о якъдан кёмек этилсе, ял алмагъа тизив ерлер бар. Татлиликлер булан чай – къатнавгъа арив къыйыша. Эндирейни чайын бек ушатдыкъ.
Сонг бираз замангъа Къарланюртгъа гирип, мундагъы айтылгъан баъли бавларда емиш ашап тойдукъ. Къарланюрт – Совет Союзну Игити Элмурза Жумагъуловну ва Макътавлукъ Орденни уьч де даражасына етишген (Кавалер Орденов Славы – Совет Союзню Игити деген атгъа тенг геле) Абдуразакъ Датуевни ватаны. Юртгъа гиреген ерде: «Карланюрт – кузница героев» деп негьакъ язылмагъан!
Тюш битип, белгили юртубуз Яхсайгъа етишдик. Мунда да ажайып исси кюйде къаршылады бизин. Юртну белгили адамлары булан таныш этди бизин: суратларын гёрсетди, яшав ёлун суратлады, музей экспонатлагъа къарадыкъ. Яхсайгъа шаирлени юрту деп айтыла. Мундан Дагъыстанны уьч халкъ шаири: Абдулла Магьамматов, Абдулвагьап Сулейманов, Магьаммат Атабаев чыкъгъан. Яхсай къумукъ элге хыйлы язывчулар, алимлер берген. Дин учун чалышгъан, билим яйгъан ярыкъландырывчулар: Башир-шайых, Абдулвагьап Дыдымов сав къумукъ элге аты айтылгъан ругьани къуллукъчулар. Яхсайлылар оланы атларын уллу абурлукъ булан эсинде сакълай, эсделигине гьюрмет эте. Озокъда, сав дюньягъа белгили Яхсай тастарны да гёрдюк, ону согъагъан кюйге де къарадыкъ. Мунда да пагьмулу тавушланы йырларындан кеп чекдик. Яхсайлылар гелген къонакъгъа къашын да, ашын да берди. Юреклерибизни де, къурсакъларыбызны да тойдуртду. Къумукълар шолай бола чы дагъы!
Шо гюн этген сапарыбызны эсибиз бар чакъы унутмасбыз. Ругьланмагъа сюегенлер, халкъындан гюч алмагъа къарайгъанлар юртларыбыздан гюч ва илгьам (вдохновение) алмагъа болагъанны бирдагъы керен билдик. Сонг да, Дагъыстангъа гелген къонакълагъа къумукъланы ватаны да кёп затны гёрсетмеге бола, кёп зат оланы тамаша къалдырмагъа бола.
