Ахырынчы гезев
Арт вакътилерде инсанлар аманлыкъ сакълавну гьакъында унутгъанда йимик юрюте оьзюн, айрокъда шолайлыкъ ёл юрюш низам булан байлавлу. Бир гюн ёкъ ёлда авария болмай. Янгылыкълар токътамай хатарда мунчакъы адам оьлдю, ончакъы яраланды деп билдире, бузулгъан машинлени, акъгъан къанны гёрсете.
Гьали-гьалилерде он етти йыллыкъ улан мотоцикл гьайдап, къаршы гелеген ёлгъа чыгъып, машинге уруна ва еринде оьле. МВД къуллукъда билдирген кюйде, ол яш: «Токъта», – дегенге тынгламай, полициядан къача болгъан. Мотоциклни номерлери де болмагъан. Закон якълавчулар айтагъангъа гёре, улан ёл юрюшню низамын сансымай болгъан ва бу гьалда ону токътатмаса башгъа кюй къалмагъан. Ондан къайры, бу гьайдавчуну праваларсыз гьайдайгъаны саялы алда да эки керен такъсырлагъан болгъан. Сонг билинген кюйде, ёлгъа чыкъмагъа ону ихтияры да болмагъан, неге десе правасы болмагъан.
Ойлашып къарагъыз, ёл юрюшню низамын бузмай гьайдай эди буса, балики ол яш оьлмей гьали де сав болар эди. Низам бары да адамгъа язылгъан, тек биревлер шону къатты кюйде сакълай, башгъалар сан да гёрмей сюйген кююнде гьайдай. Амма ким нечик ойлашса да, ёл юрюшню пешемейгенлик авур натижалагъа гелтире, адамланы жанын къыя.
Нечакъы яман тийсе де, бизин республикада бу бек четим масъала ва ёлда оьлегенлени санаву нече де кёп. Белгиленген санавлагъа гёре, Дагъыстанда ярым йылны ичинде ёлларда 655 авария болгъан, оларда оьлгенлени санаву юзден артгъан. Йылны ахырына оьлгенленлер уьч юзге ювукъ болгъан. Ажайып уллу санавлар!
Инспекция къуллукъчулар ачыкъ этеген кюйде, авариялар янгыз федеральный уллу ёлларда тюгюл, бары да шагьарларда ва районларда да бола.
Барындан да яманы, эсли адамлар булан бирче ёлларда яшлар да оьлегени. Гетген йыл он алты йылдан гиччи 200-ге ювукъ яш яраланды, 30-гъа ювугъу оьлдю.
Негер буса да, Дагъыстанда бу санавлар йылдан-йыл арта. Ёлларда машин кёп болгъандыр, ёл юрюш артгъандыр ва шолайлыкъ булан хатаргъа тюшмеклик де артгъан. Гьар гьайдавчу ва яяв юрюйген адам да авариягъа тюшмеге болагъанны эсде сакълайыкъ.
Ахтарывлар ачыкъ этген кюйде, дюнья оьлчевде йылны ичинде ёлларда оьлегенлени санаву бир миллион адамгъа етишген. Европада ёлда адам оьлеген санавлагъа гёре Россия ватаныбыз биринчи ерде.
Россияда буса, «алдынлыкъны» ярышгъа чыкъгъандай Дагъыстан алмагъа сюегенге ошай. Амма хоншудагъы Мычыгъыш республикада буса, ёлда оьлегенлени санаву Россияда лап тёбен даражада. Онда ёлда къатты низам болдурмагъа болгъан, бизде де болмай тюгюлдюр.
100 минг машинге Мычыгъышда йылда 15,6 минг авария бола – Россияда шо лап тёбен санавлар. Олагъа ювукъда Ямало-Ненец округ, Томск область, Ненец автоном округ, Свердловск область.
Тувада, Амур областда, Къарачай-Черкесияда, Алтайда, Тюмен областда ва бизин якъларда санавлагъа гёре гьал лап яман даражада.
Оьрде да айтгъан кюйде, бир гюн де ёкъ янгылыкъларда о-бу ерде авария болгъан ва адам оьлген деп айтмаса. Гьалиги заманда машинлер ёл транспортда лап къоркъунчлусу санала. Гьайдавчулар, айрокъда жагьил адамлар ёл юрюшню низамын сакъламагъа сюймей буса, шолай болмай не этсин дагъы?!
Биз къачан гелер деп къарайгъан гьарибизни агьлюбюз бар. Бир-бирде буса, авария болагъанда бир машинни ичинде сав агьлю бола. Оьз агьлюсюне зарал этмеге, ювукъ адамларын оьлтюрмеге ким буса да сюер деп эсиме гелмей. Янгыз оьз агьлюбюзге тюгюл, ят адамлагъа да яман болгъанны сюймейбиз. Амма ёл юрюшню низамын ким буса да буза чы…
Гьайдавчуланы хантавлугъундан ва гьайсызлыгъындан биревлер етим къала, башгъалар аявлу баласындан айрыла. Низамсызлыкъ уллу балагьлар гелтире, шо гьакъда кёп айтыла, тек алышынагъан зат билинмей.
Айлана якъгъа яманлыкъ этмес учун ва адамланы гьайын этмек булан гьайдавчулар бек сакъ болмагъа тарыкъ, ёл юрюшню низамын бирт де бузмагъа герекмей. Биревлер «болагъан зат кимге болса да, магъа болмас» деп ойлашмагъа бола, тек шо тюбюкъарадан терс ой, ялгъан пикру. Биз ва бизин ювукъ адамларыбыз ёлгъа чыкъгъанда эсен-аман уьйге къайтмагъа болажакъ деп ким инандырмагъа бола?
Ёлда болагъан хатарланы яманлыгъы тегин оьтмей ва авария авур болгъан сайын инсанланы яшавунда гьызы да теренге гете. Озокъда, бары да аварияда адам оьле деп айтмайбыз. Кёбюсю гезикде о-бу ери яралана, сыдырала, башы авурта, тек аркъа сюегени сынмакъ, ич органлары авуртуп, сакъат болагъан гезиклер де аз тюгюл.
Машин – инсанлагъа енгиллик ва онгайлыкъ гелтирмеге тарыкъ, ондан зарал ва яманлыкъ гёрмеге герекмейбиз. Шону яхшылыгъындан йыракъ ёлдан тез оьтебиз, тарыкъ ерге чалт етишебиз. Амма оьзге ниъматланы йимик, бу яхшылыкъны да къоллап болмагъа ва Есибизге шо саялы шюкюрлюк этмеге тарыкъбыз.
Бир белгили адам машинлени гьакъында айтгъан сёзлер эсимден таймай: «Авариялар болагъанны себеби – гьайдавчулар тюнегюнгю ёлларда гьайдайгъанлыкъ, машинлери буса гьалиги замандан оьтгени, чалтлыгъы буса бирисигюнден артгъаны».
Къайда болсакъ да, не ерге бара бусакъ да, оьзюбюзню ва ювукъ адамларыбызны аман сакълайыкъ, сакъ болайыкъ деп алгъыш этемен.
