Тойланы масъаласын арагъа чыгъара туруп…
Тойланы масъаласын арагъа чыгъара туруп…
>
Йыллар оьтген сайын заманлар алышына. Уллу наслу аста-аста дюньядан гёче туруп, бите бара. Гелеген яш наслу аталаны адатларын, мердешлерин ташлай туруп, олардан гелеген намуслу адатланы унута. Арагъа миллетибизге, динибизге къыйышмайгъан адатлар чыгъа. Мен эсгерме сюеген аслу масъала: халкъыбызны арасында юрюлеген тойланы гьакъында.
Гьалиги тойланы да, бизин яш замандагъы яхшылыкъланы да тенглешдирсе, кёк булан ерни арасы булан тенглешдирме ярай. Гьалиги тойлардагъы эдепсизлик динибизге бир де къыйышмай. Алдын ерли тойлар абзарда оьтгерилип, олагъа артыкъ харж да чыкъмай эди. Юрт ерлерде тойну есиси алданокъ гьазирлик гёрюп, тарыкълы ашамлыкъланы болдуруп, айрокъда, гьайван масъаласы, овощлар, емишлер абзаръягъа бавунда оьсдюре эди. Тойгъа айрыча эркеклер, сонг къатынгишилер чакъырыла эди. Уьстюне арив полшалар да гийип, къызлар, гелин гишилер гелегенде, олагъа арекден къарап сукълана эдинг. Гьалиги тойларда йимик алда артыкъ ашлар да этилмей, бир гесеги де пуч болуп ташланмай эди.
Гьали буса ашагъанындан ташлангъаны кёп бола. Бугюннгю тойлагъа къарасанг, «банкет зал», отуз – къыркъ ашбазчы, столлагъа аш ташывчулар, той согъувлар барысы да гьакъгъа 4-5 сагьатгъа тутула. Эренлер сакъаллар да къоюп, накъыра къагъа. Залны ичиндеги къавгъадан гелгенлер башын алып къачар гьалгъа тюше. Йыравлар йырлайгъан йырланы маънасын англамагъа къыйын, накъыраны авазындан бир сёз де англашылмай, бир йырны юз керен дегенлей чайнап туралар. Бир тойда Зайнютдюн Алескендровну «Эсге геле заманлар» деген йырын чайнап тойну битдирди. «Яхари, юрекни къувнатагъан, къандырагъан арив къумукъ кюйлер ёкъ буса ярай», – деген ой башынга геле.
Гелеген гелинни уьстюндеги эки метр ерден сюйрелеген опурагъына къарасанг, рус къыз геле буса ярай деп эсинге геле. Биревлер ону этегин тутма герек, ону да борчгъа ала бир гюнге 100 минг манат да берип. Алда йимик тойну толтуруп бийийген улан-къыз гёрюнмей. Ортада тиштайпалар бийий. Къайдагъы башгъа миллетлени кюйлерин де согъуп, огъар да билген де, билмеген де орталыкъда чайкъалалар. Къатынлар гийген опуракълагъа, бетине сюртген майлагъа къарасанг, оланы танымагъа болмайсан. Бир олтургъанлар еринден хозгъалмагъан кюйде тойну битдире. Къатынгишилер эренлерден къалышмай, ичегенлери гёзге тие.
Къызгъа къалымгъа 500 минг манат бериле. Къардаш-дос, тухум тайпалар тойну есине аслам савболлар этелер. Амма яшав гьалы осаллар не этмеге герек? Шо гьакъда бирев де ойлашмай. Озокъда, эки жагьил бир-бирин сююп, татывлу агьлю къуруп яшаса, ата-ананы насиби. Тек, ойлашмайгъан терс ишлер де болмай къалмай. Гелген гелин бир ай да яшамай, берген чакъы затны да алып, «Мен сизин яшны сюймеймен» деп айырылагъан гезиклер де ёлукъмай къалмай. Бу гьал буса осал агьлюлени онгсуз къыйынлыкълагъа тарыта.
Оьтген дёвюрдеги адатларыбыз гьалиги вакътиге нече де къыйышывлу эди. Гелген гелинни яхсай явлукъ булан яшырылгъан бетин гёрме сюйсенг, абай къатынгъа къоду тёлеме герек эдинг. Гьали буса улан да, гелин де тёрде олтуралар. Бизин заманда улан тоюна яшынып къарай эди. Тойдан сонг да, жума битмей туруп, атасындан ихтиярсыз абзаргъа гирмей эди. Бу адатны айта туруп, мен ата-анагъа этилеген абур-сыйны гёрсетме сюемен. Гелин къайынларына тил тутуп, олар гелинни абурлап, ихтияр бергенде сёйлей эди. Мен таныйгъан бир гелин, къайнатасына абур этип, тойдан сонг 30 йыл битгенде сёйлеген эди.
Бир-бирде эсге алгъанда бизин къумукъ тойлар гёз алдан таймай. Абзарда уллу чатырлар да къурулуп, столлар да гьазирленип, бары авул-хоншу да жыйылып онгарыла эдилер. Жагьиллер стол артда олтуруп, тойну башын тутгъан уллу чагъындагъы эргишилер низам болдуруп, арив аргъан тавуш юртну къайсы мююшюнде де эшитиле эди. Табун-табун болуп орталыкъда бийийгенлер, пеленче не арив бийий деп айтыла эди. Савболну да гьар ким гючюне гёре яздыра эди. Къатынлар 3, эренлер 5 манат. Озокъда, о замангъы акъчаны гючю де бар эди. Гелинден пай алмакъ учун, не оюн да этип, эшекге минип гирегенлер, доммай болуп бийийгенлер де бола эди. Тойгъа барсанг рагьатланып, шатланып къайта эдинг. Гьали буса залдагъы къавгъадан башынгны салма ер тапмай къайтасан.
Озокъда, бу тойланы бир янсыллы этмеге заман болгъан. Гьалиги тойланы гьакъында газетлерде де заманда бир язылып чыгъа. Амма тувулунгъан гьал, гюнден гюнге гючленсе тюгюл, этилеген гьасиллер гёрюнмей. Имамлар да къатты буйрукъ чыгъарып болмай, неге тюгюл, шариатда о зат ёкъ, бу зат гёрсетилмеген деп кёп айта, тек халкъ оланы сёзюне гёре юрюмей де къала. Озокъда, бары да ерлерде гьал бир йимик тюгюл. иммамланы сёз яшавгъа чыггъаъган юртлар аз тюгюл. яшайгъан халкъдан гьасил боладыр. Нечик буса да, той булангъы масъала хыйлы ерлерде оьрчюкген ва шо якъда тезокъда иш башланмаса, простой адамлагъа бу масъаласын чечмеге къыйын кюйде къалажакъ.
Юртда уллулар къалмагъан десе ялгъан болмас. Оланы бармакъ булан санамагъа бола. Етмиш чагъындагъылар да оьзлени уллулагъа санамайлар. Шо саялы да олар жамият ишлеге къошулмайлар. Шулай гьал булан бир къарарны да къабул этмеге бажарылмай.
Тюзюн айтсам, бирлик ёкъ. Пикрумну тамамлай туруп, айтма сюеген затым: озокъда, мени сёзлерим булан разилешмейгенлер, къаршылыкъ этегенлер де болмай къалмас. Оьзюмню ойларымны, къаравларымны гьюрметли бусурман къардашларыма айтаман. Бизге де Аллагьым ﷻ тюз ёлланы тангламагъа кёмек этсин!
