Яшлар ата-анасына нечик янашмагъа герек?
Гьар ата-ана оьз авлетин гёзню нюрю йимик гьисап эте, наслусун аявлай ва къарт болгъанда гьайын этежек деп умут эте. Амма шолай болмакъ учун яшланы шо ёлда тарбияламагъа тарыкъ. Биз шоланы нечик уьйретсек, яшлар уллу богъанда кимге ошажагъы, ата-анасына абур-сый этмеге болажагъы-болмажагъы гьасил бола.
Шо саялы яшланы ата-анасына янашагъан кюйге багъышлап ва бу масъала нечик болмагъа герекни гьакъында бир-эки сёз айтмагъа токъташдым.
Инг башлап ата-ана авлетлерин Аллагьдан ﷻ къоркъагъан ва Есибизге таби болагъан ва ондан сонг оьзлеге тынглавлу, гьюрмет этеген кюйде тарбияламагъа герек. Ата-ана авлетлери саялы, оланы нечик оьсдюргенге байлавлу Сорав алынагъан гюн жавап тутажакъ.
Оьзюне къуллукъ этивден сонг Есибиз Къуръанда лап агьамиятлы иш деп ата-анагъа абур-сый этмекни эсгере. Олай да, ата-ананы авлетлери булан разилигин Яратгъаныбыз Оьз разилиги булан байлагъан. Шариатгъа къаршы чыкъмайгъан бары да ишлерде ата-анагъа таби болмакъ – Аллагь ﷻ яшлагъа салгъан борчланы бириси.
Есибиз Къуръанда булай айта (маънасы): «…Янгыз Магъа ибадат этигиз ва ата-анагъызгъа яхшы болугъуз» («Ан-Ниса» деген сура, 36-нчы аят).
Аллагь ﷻ билдиреген кюйде, къарт болгъан ата-анабызгъа яман янашмакъдан сакъланмагъа герек, оланы осаллыгъы ва кемчиликлери кёбюсю гезикде чагъыны уллулугъундан гьасил бола. Олай да, Есибиз ата-анагъа языкъсынмагъа ва олар саялы булай дуа этмеге буюра: «Яратгъаным, геч шоланы гюнагьларындан, олар чы гиччи заманымда мени оьсдюрген».
Ата-анагъа гьюрметсиз янашыв, яман сёйлев, хатирин къалдырыв, зулму этив, къыйнайгъанлыкъ уллу гюнагьлардан санала. Шо гюнагь Аллагьгъа ﷻ ёлдаш къошмакъ ва адам оьлтюрмек йимик ажайып уллу гюнагьлар булан бирче эсгериле. Ата-анасына зулму этген авлетге Сорав алынагъан гюн Аллагь ﷻ рагьмусун гёрсетмес ва олай адам женнетни ийисин де сезмес, яхшы ишлери де къабул болмас.
Ата-анагъа тынгламайгъанлар бу дюньяда да гёрежек азабын, оьлеген мюгьлетде буса шагьадатны сёзлерин айтма болмас. Шолай деп Пайхаммарны ﷺ хыйлы гьадислеринде айтыла.
Гьай аман, бир-бир авлетлер оьсюп уллу болгъанда ата-анасына агьамият бермей. Нече ана бар баласын аявлап оьсдюрюп, сонг буса ону янгыз байрамларда гёреген. Ата-анасына тынглайгъан, олагъа къуллукъ этеген, разилигин къазанагъан авлетни гьис этсек, тамаша къалабыз, шонча да аз шолай адамлар. Гьалиги заманда кёбюсю гезик ата-ана авлетини шыртына бийий.
Къарт болгъан ата-анагъа буйрукъ береген, оланы яшама уьйретеген ва оьзлеге тынглавлу этген кёп-кёп авлетлени гёрмеге боласан. Шолайлыкъ Къыямат гюн ювукъ болгъанны аламаты. Амма шону булан бирче шолай авлетлер оьз ёлбашчысына, «тарыкълы адамгъа» ярама къарап, чыдамлы янаша, гьар айтгъанын этмеге гьазир тура. Сайки гьюрмет эетеген бола. Гьакъыкъатда буса, шо яревкеликге ошай.
Дюньялыкъгъа берилген инсан гьюрмет этегенин нечик гёрсете? Абур-сый ва гьюрмет этивню яревкеликден башгъалыгъын тапмагъа боламы?
Таби болувну ва яревкеликни башгъалыгъы – къул (инсан) Аллагьны ﷻ буйрукъларын кютеми яда адамланы буйрукъларын этеми (гьатта олар ёрав гьисапда берилген буса да) деп къарама тарыкъ. Олай да, гери урулагъан ишлерден сакъланамы деп къарама тарыкъ (гьатта шо этилмесе яхшы деп белгиленген буса да).
Эгер инсан Аллагьны ﷻ буйрукъларын кюте, Огъар таби ва шону булан бирче пеленче адамгъа да тынглай туруп, Есибизни разилигин къазанмакъ учун гери урулгъан затлардан сакълана буса – шолайлыкъ гьюрмет этеген бола. Гьюрмет – бир адам башгъа адамгъа адилли янашыв, ону менлигин къабул этип. Гьюрмет – эдепни аслу талапларындан.
Амма къул (инсан) башгъа адамгъа Аллагьны ﷻ разилигин алмакъ учун тюгюл, дюнья яхшылыкъ учун гьюрмет эте буса, шолайлыкъ яревкелик бола. Демек, Аллагьны ﷻ разилигин гьисапгъа алмай, жамиятдагъы абурлу адамгъа гьюрмет этмек – яревкелик.
Ата-анагъа ирия болмакъ деген масъалада, авлетлер олагъа оьжетли турагъан гезиклер аз тюгюл. Уллулар сюйгени гьисапгъа алынмай, олагъа кёмек ёкъ, насигьатына къулакъ асылмай, ондан бетери – аралыкъ уьзюлюв. Амма Есибиз ата-анагъа таби болмагъа, оланы разилигин излемеге буюра. Ислам дин уьйретеген кюйде, ата-анагъа гьюрметли янашыв – ибадатны бир журасы.
Есибиз Къуръанда булай айта (маънасы): «Биз адам урлукъгъа ата-анасына яхшы янашмагъа буюргъанбыз, неге десе ана авлетин оьз ичинде къыйналып юрютген ва сонг бек авур кюйде тапгъан» («аль-Ахкаф» деген сура, 15-нчи аят).
Ата-анагъа тынглавлу болмакъ деген недир? Авлетлени ата-анагъа бакъгъан борчу недир? Ата-ананы нечик гьюрметлеме тарыкъ? Абур-сый нечик белгилене?
- Есибизни буйрукъларына къаршы чыкъмай буса, ата-анагъа даим тынглавлу болмагъа ва оланы разилигин къазанмакъ учун гьаракат этмеге тарыкъ. Ат-Тирмизи ва ат-Табарани етишдирген шу гьадисни: «Аллагьны ﷻ разилиги – ата-ананы разилигинде ва Аллагьны ﷻ ачуву – ата-ананы ачувунда», – яшлар даим эсде сакъламагъа герек.
Бир гезик Пайхамаргъа ﷺ: «Аллагь ﷻ лап сюеген не ишдир?», – деп сорагъанда, ол: «Заманында къылынгъан намаз», – деп жавап берген. «Ондан сонг къайсыдыр?» – деп соргъанда: «Ата-анагъа таби болув ва яхшы иш этмеге къаст къылыв», – деп англатгъан (аль-Бухари, Муслим).
- Ата-анагъа яхшы янашгъан булан битип къалмай. Олагъа гьюрметсиз янашыв бирт де болмагъа ярамай. Олар бар ерде багъыйлы турмагъа герек. Демек, къычырып кюлемеге, олар эретурагъанда олтурмагъа, ташланып ятмагъа, къаркъара ачып айланмагъа ярайгъан иш тюгюл. Гьюрмет гёрсетип, олар тургъанда яда гирип гелгенде эретурмагъа тарыкъ, олар бар ерге гирегенде танкъ этмеге тарыкъ, алдына чыгъып юрюме ва олар бар ерде тавуш гётермеге ярамас. Шолар барысы да ата-анагъа абур этмейгенлик санала.
- Бир нечик де оьпкелев этмеге ярамай; ата-анагъа къынгыр къарамагъа, тувра бетине бакъмагъа яда къашларын тюймеге ярамай. Гьадисде булай айтыла: «Ким ата-анасына ачувлу къарай буса – шолагъа ирия тюгюл» (ад-Дарукутни).
Мужагьит булай деген: «Улан атасын токътатмагъа герекмей, гьатта ол ону таякъ булан такъсырламагъа сюе буса да. Ким ата-анасыны тувра гёзюне къараса, олагъа абур-сый этмеген бола. Ата-анасыны хатирин къалдыргъан – олагъа тынглавсуз болгъан».
- Яшлар ата-анасы бар ерде тавушун гётерип сёйлемеге герекмей. Ата-анадан ялкъгъанын гёрсетмеге ярамай, оланы ёравларын къабул этмеге тарыкъ. Авлетлер ата-анасына нени буса да айтмагъа сюйгенде, юваш кюйде аста тавуш булан айтмагъа яхшы.
Есибиз булай айтгъан (маънасы): «…Эгер ата-ананы бириси яда экиси де къарт чагъына етишсе, олагъа «уф» деп де айтма ва акъырма, некъадар илиякълы сёз айт» («Аль-Исра» деген сура, 23-нчю аят).
- Къарт болгъан ата-ананы сакъламакъ деген борч авлетлени имбашларында экенни билмеге тарыкъ, шо саялы яшлар олагъа опуракъ, аякъгийим, аш алмагъа тарыкъ. Ата-ана оьзлер аш этип яда юрюп болмай буса, шолагъа кёмек этмеге яда оланы гьайын этежек, аш бережек, опуракъ жуважакъ адам тутмагъа тарыкъ.
Къарт болгъан вакътисинде ата-анагъа кёмек ва яхшы янашыв лап тарыкълы бола. Есибиз бу девюрню айрыча белгилеген, неге десе къарт болгъан инсан къаравгъа, оьзюню гьайын этивге ажайып кюйде гьажатлы. Уллу чагъындагъы адамгъа оьз къуллугъун битдирмеге бек къыйын.
Абу-Гьурайра етишдирген кюйде, Пайхаммар ﷺ булай айтгъан болгъан: «Ата-анасын яда оланы бирисин къарт болгъан чагъында гёрюп, женнетге гирмеген адам биябур ва тюп болур» (Муслим). Демек, къарт чагъындагъы ата-анагъа къуллукъ этив ва олагъа агьамият берив женнет агьлю болмакъгъа себеп санала.
- Авлетлер ата-анасыны ишлеринде кёмек этмеге тарыкъ – къолундан гелеген гьар болагъан кююнде. Атасы авур юк булан барагъанда яндавурундагъы улангъа бош юрюмек къыйышмай. Агьлюдеги бары да ишни, уьй къуллукъну анагъа къоймагъа тюшмей. Некъадар, яшлар анагъа кёмек этмеге, уьй тазаламагъа, оьзлени гьайын этмеге, орун жыймагъа, опуракъ ва савут жувмагъа ва шолай оьзге къуллукъ битдирмеге тарыкъ. Гючюне гёре къыз анасына кёмек этмеге тарыкъ. Уллу яшлар гиччилеге къарамагъа, оланы гьайын этмеге герек. Школада яда мадрасада яхшы охумакъ да – ата-анагъа гьюрмет этегенге санала.
Жагьим Пайхаммарны ﷺ янына гелип: «Гьей, Расулуллагь ﷺ, мен походгъа чыкъмагъа тураман ва бир башлап сени булан гьакълашар эдим», – дей. Пайхаммар ﷺ огъар: «Ананг савму?» – деп сорай. Ол: «Сав», – деп жаваплана. О заман Пайхаммар ﷺ: «Даим ону булан бол ва огъар кёмек эт, неге десе женнет ананы аякъ тюбюнде», – деген (имам Агьмат).
- Яшлар ата-ананы менлигин ва абурун сакъламагъа герек. Ят адамлар ата-ананы гьакъында яман ойлашар йимик ва айып этмеге болар ишден сакъланмагъа тарыкъ.
Мугьаммат Пайхаммар ﷺ бир гезик: «Лап авур гюнагьланы арасына оьз ата-анасына багъып эдепсиз сёзлер айтмакъ гире», – деп айтгъан болгъан. Асгьабалар: «Гьей, Расулуллагь ﷺ, оьз ата-анасын биябур этеген авлетлер боламы дагъы?» – деп сорагъан. Ол: «Бола: пеленче адам башгъа адамны ата-анасына яман сёйлей, атын ер эте, ол да къайтарыш этип, ону ата-анасына уруша ва биябур сёзлер айта», – деп англатгъан (аль-Бухари, Муслим).
- Авлетлер не йимик бир ерге ёл чыкъмагъа тарыкъ болгъанда, бир башлап ата-ана булан гьакълашмагъа ва сапар этмек учун олардан разилик алмагъа тарыкъ. Ата-ана чакъыргъанда, шоссагьат сесленмеге тарыкъ: ювукъдамысыз, уьйдемисиз яда ёлдамысыз – башгъа тюгюл.
- Ата-ана оьлген сонг, оланы васиятын яшавгъа чыгъармагъа, къурдашлары булан къатнамагъа ва олар кимни сюйген буса, шоланы сюймеге тарыкъ. Гьакъ герти гьадисде булай айтыла: «Ата-анагъа бакъгъан яхшы ишлени лап аривю – олар сюйген адамлар булан къатнав юрютмек» (Муслим).
- Авлетлер ата-анасыны къабуруну уьстюне бармагъа, олар саялы кёп дуа этмеге, Аллагь ﷻ гюнагьларындан гечсин ва рагьмулугъун билдирсин деп тилемеге, олар саялы садагъа оьлешмеге яхшы болур.
Мугьаммат Пайхаммар ﷺ булай айтгъан: «Адам оьлгенде ону бары да ишлери токътала, уьчевюнден къайры: арты узатылагъан садагъа, адамлар пайдаланмагъа болагъан билим ва гюнагьларындан гечсин деп Аллагьдан ﷻ тилейген авлетлер» (Муслим).
Пайхаммарны ﷺ булай сёзлери бар: «Гьакъ кюйде, инсан женнет даражасына гёре гётерилип туражакъ ва: “Бу къайдан гелген?” – деп соражакъ. Огъар: “Гюнагьларынгдан гечсин деп, сен саялы уланынг тилегенге гёре бериле”, – деп англатажакъ» (Ибн Мажжа).
Гьадисде булай айтыла: «Эгер ата-анасына зулму этип тургъан авлет, этген иши саялы гьёкюнюп, олар оьлген сонг, Аллагьдан ﷻ шоланы гюнагьларындан гечмекни кёп тилесе, Аллагь ﷻ ону атын ата-анагъа тынглавлу авлетлени арасына язажакъ» (Абу Давуд).
Ата-анагъа биз янашагъан кюйге къарасакъ, кёбюсю гезикде оланы пикрусун сан этмейгенибизни гёрербиз. Шолайлыкъ булан тынглавсуз болабыз. Шолай болмакъдан Аллагь ﷻ сакъласын. Шолай янашыв – уллу гюнагь ва бир-бирде авлетлер этеген ишлери ата-анагъа тынглавсуз экенин англамай къала.
Абу-Гьурайра булай хабарлай: «Пеленче адам Пайхаммарны ﷺ янына гелип: “Лап биринчи мен кимни гьайын этмеге герекмен?” – деп сорагъан. Ол: “Анангны”, – деген. Ол гиши: “Ондан сонг кимни?” – деп, бирдагъы сорав берген. Пайхаммар ﷺ: “Оьз анангны”, – деп, шо жавапны янгыдан къайтаргъан. Сорайгъан адам: “Сонг?” – деп, дагъы да сорай. Ол: “Анангны”, – деген. Ол: “Анадан сонг кимни?” – деп сорагъанда, Пайхаммар ﷺ: “Сонг атангны”, – деп англатгъан» (Муслим).
Тынглавсузлукъгъа шу ишлер санала:
– Эгер улан яда къыз, оьз пикрусун оланыкинден оьр гёрюп, ата-ананы сан этмей буса. Сайки, олар ата-анадан – гьакъыллы, артыкъ бай, оьр билимли, жамият арада абурлу. Шолай ойлашгъаны булан авлет юрекде оьктемлик тува.
– Эгер улан башгъа адамланы (къатынын, къурдашларын ва оьзюн) ата-анадан оьр гёре ва шолагъа ярамагъа къарай буса.
– Эгер улан яда къыз ата-анасыны атларын айта ва шолайлыкъ булан оланы даражасын ер ва абурсуз эте буса.
Ата-ананы алдында юваш болугъуз, рагьмулу янашыгъыз, гьюрмет этигиз, сабур кюйде тынглагъыз, яхшы сёйлегиз, оьзден туругъуз.
Ата-анагъа шюкюрлюк этив Есибизге бакъгъан шюкюрлюк булай байлавлу. Яратгъаныбыз булай айта (маънасы): «Магъа ва ата-анагъа шюкюрлюк этигиз» («Лукъман» деген сура, 14-нчю аят).
Есибиз бизге булай буюра (маънасы): «Оланы алдында рагьмулукъну ва ювашлыкъны къанатын ий ва: “Есим! Олар мени гиччиде оьсдюргенде йимик, шолардан геч”, – деп айт» («Аль-Исра» деген сура, 24-нчю аят).
Гьакъылы бар адам ата-анагъа тынглавсуз болмакъдан сакъланыр, неге десе шо гюнагьны азабы бек авур. Ата-анагъа ирия болугъуз, яни узакъ къалмай олар герти дюньягъа гёчмек бар ва шо заман этмей къутгъаргъан яхшылыкълар саялы гьёкюнч болажакъ. Ата-анагъа арив кюйде янашмакъ – оьзден адамны хасиятларындан. Шолайлыкъ гюнагьлардан чая, яшавну яхшылашдыра, оьзюнден сонг арив эсделик къоя.
Бир гезик Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ янына пеленче адам геле. Аллагьны ﷻ шабагъатын къазанмагъа сююп, ол Аллагь ﷻ ёлда дав этмеге ва гёчмеге гьазирин ант бермеге сюе. Амма Пайхаммар ﷺ алгъасав этмей ва: «Ата-анангны бириси сама да савму?» – деп сорай. Пеленче адам: «Экиси де сав», – дей. Расулуллагь ﷺ шо заман: «Ва сен Аллагьны ﷻ шабагъатын къазанмагъа сюемисен?» – деп сорав бере. Ол: «Сюемен», – дегенде, Пайхаммар ﷺ бугъар: «Олай буса, ата-ананга къайт ва олагъа яхшы янаш!» – деп буюра (аль-Бухари, Муслим).
