Ярыкъландырыв – милли оьсювге элтеген ёл
Ярыкъландырыв – милли оьсювге элтеген ёл
Абусупьян Акаевни эсделигине багъышлангъан жыйынлар оьтдю
Халкъыбыз учун бу йыл бек агьамиятлы тарх белгиленди – уллу алимибиз, миллет оьктемлиги ва къумукъланы ярыкъ юлдузу Абусупьян Акаев тувгъанлы 150 йыл тамамланды. Шо гьакъда эсде къалар агьвалатлар оьтгерилди.
22-нчи ноябрьде Магьачкъала шагьарда Россия академиясыны Тил, адабият ва инче саният институтунда «Абусупьян Акаевни инсаплыкъ варислиги» деген бютюн россия (халкъара ортакъчылар да къошулуп) илму-конференция болду. Артындагъы гюн буса, алимни ватаны Тёбен Къазанышда ажайып кёп халкъ жыйылып шат жыйын оьтгерилди, А.Акаевге багъышлангъан эсделик таш ва ону атын юрютежек ерли охув ожакъ (гимназия) ачылды.
Илму-конференция онгаргъанлагъа айрыча баракалла айтма герекдир, неге десе Абусупьян Акаевни гьакъындагъы шондагъы докладлар, чыгъып сёйлевлер огъар багъышлангъан хыйлы маълуматны бир асаргъа жыйып онгармагъа имканлыкъ берди. Шону яхшылыгъы булан кёп янгы хабар ачыкъ болду, алимни гьакъында билинмей тургъан бир-бир ишлер аян этилди.
Гертиден де, конференцияда филология илмуда оьрлюклеге етишген алимлерибиз Агъарагьим Солтанмурадов, Абусупьян Акамов, Малик Гьусейнов, Разият Агьматова, Империят Халипаева халкъына юреги авруп, хыйлы пайдалы ишни бойнуна алгъан, адамланы авамлыкъдан чыгъармакъ учун болушлукъ этген ярыкъландырывчубуз, таза къылыкълы адамны гакъында исси кёп сёз айтды, этген ишлерин суратлады.
Конференцияда ортакъчылыкъ этген тюрк алимлер де маъналы, таъсирли докладлар охуду. Ата-бабалары Эндирейден чыкъгъан Тевфик Зенгин дейген ахтарывчу ва язывчу Абусупьян Акаевни Тюркияда таный ва дагъы да бек яхшы танымагъа сюегенин айтды. Ону гьакъында тюрклер китаплар чыгъара, яшав ёлуну гьакъында ахтарывлар эте.
Биз барыбыз да яхшы билебиз Абусупьян Акаев кёп охугъан ва терен билими булангъы адам болгъанны. Ол хыйлы тиллер де биле болгъан. Гьатта перс тиллердеги китаплардан пайдаланмакъ учун, ол Темирхан-Шурада яшайгъан къажарлардан оланы тилине уьйрене. Арап, тюрк, бир-бир дагъыстан тиллени де бек яхшы билген.
Жыйында айтылгъан кюйде, А.Акаев оьз девюрюню алдынлы, алгъа элтеген ишлени ватанында болдурмагъа къаст этген. Жамиятда о вакътилерде бусурманлар оьзге дюньядан бираз артда къалгъаны йимик гьис этиле болгъан ва шо артда къалывну ёкъ этмек учун инг башлап билим алывгъа аслу агьамият бермеге тарыгъын англайгъанлар болгъан. Алгъа барывну янын тутгъанланы биринчилеринден ва уллусу бизин алимибиз Абусупьян Акаев болгъан. Ол пачалыкъны ер-еринден айланып чыкъгъан, Татарстанда, Къырымда юрюлмеге башлагъан янгы охутув къайдаланы ахтаргъан сонг, Дагъыстанда да шогъар гёре яшланы охутмагъа башлагъан. Ата юртунда школа ачып, яшлагъа дин илму булан бирче светский илмулар да охута, уьйретив къайдалар алышына, яшлар дарсны тез алагъан бола.
Гьалиги заманда шолай болмагъа герекге бирев де къаршы чыкъмас ва тарыкъ тюгюл деп айтмас, неге десе инсан толу кюйде билимли болмакъ ва тарбия алмакъ учун гьар-тюрлю илмуланы билмеге герек. Тарихни, адабиятны, географияны, математиканы, астрономияны билмесе нечик болур дагъы?! Амма гетген асруну башында булай янашывгъа къаршы чыгъагъанлар кёп болгъан. Оланы эсине гелеген кюйде, оьсюп гелеген наслу шариат илмуланы охуса таман. Шулай сай гьакъыл саялы жамият оьсмей, алгъа бармай, артда къала болгъан.
Абусупьян Акаевни уллулугъун, даражасын герти кюйде англамакъ учун ол этген ишни зорлугъуна багьа бермеге тарыкъ. Бир башлап жамиятны алдындагъы масъаланы англамагъа, тамурун тапмагъа тарыкъ. Шогъар гьакъыл гюч гереги ачыкъ. Ахтаргъан, билген сонг, масъала аян этиле. Арты булан, тувулунгъан гьалдан чыкъмакъ учун ёл излемек деген масъала тува. «Не этмеге герек?» – деген соравгъа жавап тарыкъ. Шогъар яхшы ойлашма бажарагъан гьакъыл болмаса, жавап бермеге бажарылмас. Эгер, ёллар гёз алгъа гелтирилген сонг, лап къыйыны – шо яхшы муратланы яшавгъа чыгъармагъа бажармакъ. Бу ерде кёплени гючю битип, къалгъан янны оьзюгюз этигиз деп къоймакъ бар буса, Абусупьян Акаев бирт де оьзюн аямагъан, токътамагъан, гьаракатын узатгъан.
Ярыкъландырыв, билим яйыв ишде къурал тарыкъ, шо да инг башлап – муаллим ва китап. Муна шолай терен гьакъылны еси А.Акаев муаллим оьсдюреген охув ожакълар да, басмахана да ача. Ялгъан болмасдыр, Абусупьян Акаев язгъан, таржума этген, печатдан чыгъаргъан бир китапны сама да гёрмеген, охумагъан къумукъ агьлю бар десе. Кёп-кёп тиражлар булан чыкъгъан о замангъы китапланы уллуларыбыз охугъандыр, амма гьалиги наслу да олардан пайдалангъан ва охуй. «Сафинатун нажат», «Къылыкъ китап», «Шариат булан тарикъат» ва хыйлы-хыйлы оьзгелерин ким эшитмеген? Бизин газетде де А.Акаевни кёп-кёп китаплары печет этилди. Ону илму варислиги халкъгъа билим яягъаны 100 йылдан оьтген деп айтмагъа болабыз.
Билим къураллар къолгъа тюшген сонг, шоланы халкъ арада яймагъа билимге гьасиретликни артдырмагъа да тарыкъ чы. Бу масъала да чечилмей къалмады. А.Акаев юртларда болуп китап сата, бирлерин оьлеше, къарангылыкъда яшап барагъан адамланы илмуну ярыгъына ювукъ эте. Гьатта Тёбен Жюнгютейде болагъан уллу базарда арбасы булан китаплар гелтирип, Абусупьян Акаев аркъа ерге минип шоланы охуй болгъан. Адамлар тынглагъан сонг, китап деген ниъматгъа ювукъ болмагъа сюе, охумакъны гьасиртелигин яшларына сама яяйыкъ деп, авлетлерин билим алмагъа йибере. Къайсы якъдан алсакъ да, гёз алдыбызгъа бек пагьмулу адамны келпетин гёребиз.
Амма гьаракатындан, этген ишлеринден эсе, Абусупьян Акаевни лап уллу тамаша яны ва уллулугъу ону къылыкъ тазалыгъыдыр. Ажайып адамлыгъы, бусурманлыкъны герти кюйде юрютегени, Аллагьдан ﷻ къоркъагъан даражасы булан ол гьайран эте. Алышынагъан дюньяны гьалы ону ич къаравларына таъсир этмей, тюз ёлундан тюшюрмей. А.Акаевни шиъру язагъан пагьмусу да болгъан ва сатырланы бирисинде ол «чюйре айлангъан тонлар» йимик алышынагъан адамланы эсгере. Оьзю буса, гьакъ ёлдан тайышмагъан саялы, такъсырлана, йыракъ ерлеге сюргюн этиле. Ону къылыгъы динибиз уьйретеген кюйдеги нечик оьр даражада болгъанын бир ажайып иш арив ачыкъ эте. Бир гезик Абусупьян булан бирче арба булан барагъан танышы негер буса да ачувланып огъар къол гётере. Алим маслагьат этип, къавгъа болма къоймай гьалны басылта. Амма юртлулары шо гьакъда эшитгенде бек къазаплана ва намартлыкъ этгенден ачув алмагъа сююп, ону тюймеге хыял эте. Муну билген Абусупьян юртлуларына оьзюне этилген ишни нечик гёрегенни гьакъында сорай. Халкъ бек яман, эрши иш этилгенни айта. «Яман иш этген адамдай, сиз де шолай яман иш этмеге сюемисиз дагъы?» – деп ол сорав бергенде, адамлар не айтагъанны билмей, астаракъ тозулуп къала. Сабурлукъ, ювашлыкъ, гечмеге гьазирлик – таза адамны хасиятлары.
Бизге, ону къавум къардашларына, алимибизден кёп затгъа уьйренмеге герек.
Асил къылыгъы булан Абусупьян Акаевге ошайгъан, ону аты унутулмас учун кёп загьмат тёкген, варислигин генг яймагъа бажаргъан, яшавуну кёп йылларын огъар багъышлагъан ахтарывчу-алимибиз Гьасан Оразаевни эсгермесек, огъар айрыча уллу баракалла сёзлер айтмасакъ бирт де ярамай. Къалгъан ишлерин айтмай, «Пайхаммарны ﷺ ёлу булан» деген дёрт томлукъ жыйым асарларын онгарып чыгъартмагъа болганы да таман Гьасан агъайгъа къумукъ халкъ битмес разилик билдирмеге.
Илму-конференцияда ва шат жыйында алимге этилеген абур-сый булан дазуланмас, энниден сонг да болгъан чакъы Абусупьян Акавени аты кёп эсгерилер, этген ишлери айлана якъгъа пайда гелтирер. Шогъар шекленмейбиз.
