Яш атадан не уьйрене
Атаны гьакъында айтагъанда, инг башлап агьлю саялы жаваплыкъны, загьматны, къазанчны ва ювукъ адамланы гьайын этивню эсгере. Шолар гертиден да агьамиятлы ишлер. Амма атаны маънасы нече де уллу. Яшы атасындан янгыз къазанмагъа уьйренип къалмай, ол нечик яшама герекни де ондан биле.
Яшлар ата-анасына бек тергевлю бола, гьатта оьз ишлерине яда оюнгъа бакъгъан деп гёрюне буса да. Ата буланы анасына нечик сёйлейгенни, оьз ата-анасына нечик янашагъанны, къыйынлыкъгъа къаршы болгъанда не этегенни, хатасына мюкюр болагъанны яда болмайгъанны, сёзюн тутма бажарагъанны яшлар бек арив гьис эте. Кёбюсю яш атасыны сёз насигьаты булан оьсмей, ону гьар гюнлюк яшавуна ва этеген ишлерине къарап тарбиялана.
Жаваплыкъ
Атасындан яш лап биринчи уьйренеген зат – айтгъан сёзюне, этген ишине жаваплыкъ. Эгер ата баласына не зат буса да этежекмен деп айтгъан ва шогъар гёре этме къарайгъанын улан яда къыз гёре буса, олар айтылгъан сёзню гючю барны англай. Гьал алышынып, сёзюн тутма бажарылмагъан заманда, ата шо ишни англатма герек, айтгъан сёзюн унутуп къалма ярайгъан зат тюгюл.
Жаваплыкъ гиччи ишлерде де билине: заманында гелмек, тапшурулгъанны кютмек, гьажатлылагъа кёмек этмек. Ата булай деп айтып, сонг башгъача этмек айрокъда ярайгъан иш тюгюл. Яш этилген ишни айтылгъан сёзден эсе къолай эсинде сакълай. Кёп керен: «Жаваплы бол!» – деп турма пайда бермей. Амма сёзюнден таймайгъан атаны уьлгюсю минг сёзден де таъсирли.
Тиштайпагъа гьюрметли янашыв
Эргиши-къатынгиши аралыкъланы гьакъында яш оьз агьлюсюндеги гьалгъа къарап биле. Атасы яшланы анасына янашагъан кюй, ону загьматына береген багьа, баракалла билдирип боламы, къасткъылывун къыйматлаймы – яшлар учун болажакъ яшавуну уьлгюсю болуп токътай.
Улан агьлюдеги гьалгъа къарап, эргиши ожакъда оьзюн нечик тутагъанын гёре ва эсинде сакълай. Къыз буса, ювукъ адамы гележекде оьзюне нечик янашажагъын агьлюге къарап, гьукму чыгъара. Шо саялы абур-сый арив чалынагъан сёзден башланмай, гьюрмет гьар гюнлюк гьалдан башлана: эсгик этмей, акъырмай-къычырмай, башгъа адамны ишин ер этмей, айтагъангъа тынгламакъ ва «савбол» деп айтып болмакъ – агьамиятлы ишлер.
Авур гьалдан чыкъма бажармакъ
Яш бары да затны этме болагъан атаны гёрмекден эсе, авур гьалдан чыкъма бажарагъан эсли адамны гёз алдында гёрмек артыкъ. Яшавда акъча етишмейгенлик, арыгъанлыкъ, кепи бузулув, хаталар, къаравулланмагъан гьал тувмакълыкъ бола. Яш буса, атасы шолай гьалда оьзюн нечик тутагъангъа къарай. Авур гьалгъа чыдамай, ата къарсалай, ювукъ адамланы бетин талай буса, яш шолай янашывну эсде сакълай. Амма ата жыйнакълы болуп, тувулунгъан гьалдан чыкъма ёл излей, гьакълаша, хатасына мюкюр бола ва гьаракатын узата буса, яш тюбюкъарадан башгъалай дарс ала.
Хатасына мюкюр болмакъ
Бир-бирде уллу адамланы эсине гелеген кюйде, хатасына мюкюр болмакъ – гиччи яшны алдында абурун тас этмек. Амма гьакъыкъатда иш терсине бола. Эгер ата: «Мен тюз тюгюл эдим, багъышла мени», – деп айтма болса, яш инг агьамиятлы саналагъан дарс ала. Ол янгылыш болмакъ айыплы иш тюгюлню англай. Уялма герек – хатасын биле туруп, шону тюзлемей, бар кюнде къоя буса. Шо дарсдан сонг, яш не этип де оьзюникин тюз этме къарамас, айыпны башгъалагъа да салмас – гьакъны бар кююнде къабул этме болар. Гьакълыкъ атаны абурун кемитмей. Некъадар, яш оьзюню алдында инанма ярайгъан адамны гёре.
Загьматгъа янашыв
Яш учун атасыны иши – янгыз агьлюню гелими болуп токътамай. Ишлейген атасына къарап, яш натижагъа етмек учун, къыйын тёкме герекни англай. Ата загьматгъа бериле, хозяйствону юрюте, уьйдеги ону-муну ярашдыра, къардашлагъа кёмек эте яда оьзге пайдалы иш булан машгъул.
Этилеген гьар ишни тарбиялав лекциягъа айландыра турмакъ борч тюгюл. Бир-бирде: «Шу ишни бирче этейик», – десе де таман. Шолай, бара-бара яш загьматны къыйматын англай, ишге жаваплы янашагъан бола, мурадына етмеге уьйрене.
Сонг да, яшлар анасы уьйде этеген къуллукъну къыйматын билмек де агьамиятлы. Уьйде къуллукъ этеген къатыныны загьматын абурлайгъан ата, кёмек этме оьзю де гьазир буса, шолайлыкъ булан ол яшларына хыйлы хабарлардан артыкъ ажайып уьлгю гёрсете.
Уллулагъа янашыв
Эргиши ата-анасына янашагъан кюй ону яшларына уьлгю болуп токътай. Атасы ата-анасына телефон сёйлейгенни, уьстюне барагъанны, гьалын-турушун ахтарагъанны, кёмек этегенни, къартлагъа языкъсынавлу янашагъанны, абур-сый этегенни яшлар гёре буса, олар да уллулагъа гьюрмет булан янашмагъа уьйрене. Олар оьзюнден уллулагъа къоркъуп тюгюл, жаваплыкъ булан англап шолай янашагъан бола. Уллу чагъындагъылар осал болгъанда, кёмекге гьажатлы заманда булай янашыв айрокъда агьамиятлы. Яш гёре: ювукъ адамны гьайын этив олар жагьил ва сав заман булан дазуланмай, битмей. Муну англайгъанлыкъ уллу болгъанда яшавну дурус къурмагъа булагъа кёмек этежек.
Яхшылыкъ ва рагьмулукъ
Яш атасындан: «Адамлагъа кёмек этмеге герек», – деген сёзлени эшитегенде тюгюл яхшылыкъгъа уьйренегени. Тарбия янгыз шону булан битмей. Оьсюп гелеген наслу уллулары хоншусуна яхшылыкъ этегенни, къардашлыкъ аралыкъны юрютегенни, къартгъа туруп ер берегенни, гишини къыйынына юреги авруйгъанны гёрюп, шондан тарбиялана. Яш оьз гёзлери булан гёреген яхшылыкъ ону яшавуну гесеги болуп къала. Яхшы тарбияланмакъ учун, уллу-уллу ишлер эте турмакъ борч тюгюл, гиччи-миччи яхшы ишлер де уллу таъсир этмеге бола.
Ва лап агьамиятлысы
Яшны арив опуракъ булан таъмин этмеге, тойдуруп ашатмагъа, билим беривню гьайын этип ва оьзге тарыкъ-герекни берип оьсдюрмеге бола. Амма яшлагъа янгыз барлыкъ таманлыкъ этмей, олагъа ата, ону къараву тарыкъ.
Бир-бирде яш учун, ата гезикли багьа оюнчакъ алгъандан эсе, къырыйында олтуруп, оьзюне тынглагъанлыкъ артыкъ. Яшлыкъ чалт оьтеген вакъти. Бугюн гиччи деп саналагъан иш – бирче гезев, юхлагъанча алдын хабарлав, уьй къуллукъдагъы кёмек, уллананы янына барыв, бирге ойнав – йыллар гетип, лап къыйматлы эсге алыв болмагъа бола.
Шо саялы аталыкъны: «Мен агьлюню тарыкъ-герек булан таъмин этемен, демек борчумну кютдюм», – деген калима булан дазулама ярамай.
Агьлюге тарыкъ-герек етишдирмек, озокъда, агьамиятлы иш, тек авлет булай затны да билмеге герек: атам янымда, огъар аркъатаяма ярай, ол айтгъан сёзюню гючю бар, ону ишлери буса, сёзюнден къалышмай. Нечик алай да, яшлар варисликге ата-анасындан янгыз мал алмай. Олар хасиятны, мердешни, масъаланы чечеген кюйню, агьлю нечик болма герек деген ойну ва къылыкъны варисликге ала.
